Et sığırında vücut kondisyon skoru (VKS), süt sığırındakinin aynası değildir. Süt ineğinde asıl risk fazla kondisyondur — yağlı inek ketoz ve yağlı karaciğer üretir. Et sığırında baskın risk eksik kondisyondur: zayıf inek buzağılar, sonra kızgınlığa geç döner ve takvimden düşer. Ölçek de farklıdır: et sığırı literatürü ağırlıkla 1-9 kullanır, süt sığırı ve VetKriter hesaplayıcıları 1-5. Aşağıda 1-9 ölçeğinin nasıl uygulandığı, bir skorun kaç kiloya karşılık geldiği (ve neden bunun sabit olmadığı), buzağılama kondisyonunun neden en belirleyici olduğu — ve literatürün desteklemediği yaygın iddialar güncel kaynaklarla ele alınmaktadır. Bir bölüm de dürüst bir sınır çizmeye ayrılmıştır: besi tosununda VKS doğrulanmış bir ölçüt değildir.
VKS'yi kiloya çevirin, rasyonu ona göre kurun
Uygulamadaki temel çıktı şudur: bir VKS birimi yaklaşık 36 kg canlı ağırlıktır ve bu miktar hayvan yağlandıkça artar. Kondisyon hedefini kilo hedefine çevirmek, rasyonu buna göre kurmanın ilk adımıdır.
Canlı Ağırlık Tahmini Besi Sığırı Rasyonu1. Et Sığırında VKS Neden Ayrı Bir Konu?
Süt sığırında VKS'nin işi metabolik hastalığı öngörmektir. Et sığırında işi üreme takvimini korumaktır ve bu, sürünün varlık sebebidir: yılda bir buzağı almak için inek, doğumdan sonra 80-85 gün içinde yeniden gebe kalmak zorundadır (Blasi ve ark., BCH-5405). Bu pencere kapanırsa buzağılama aralığı bir yılı aşar ve sürü her yıl biraz daha geriye kayar.
İkinci fark yönetim ortamıdır. Et sığırı çoğunlukla merada, mevsimsel yem kalitesi altında ve bireysel takip olmadan tutulur. Bu koşullarda canlı ağırlık aldatıcıdır: rumen doluluğu, ileri gebelik ve iskelet iriliği tabloyu bozar. Nitekim aynı kaynak bunu açıkça yazar — 1.100 libre gelen bir inek, aslında 100 libre yedek taşıyan 1.000 librelik bir hayvan da olabilir, 100 libre kondisyon kaybetmiş 1.200 librelik bir hayvan da.
Bu ortamda kondisyon değişimi hayvandan hayvana da aynı seyretmez. Parsons ve ark. (2020), karışık otlu meralarda kış otlatması yapan et sığırlarında artık yem tüketimi (RFI) sınıfı ile inek yaşının, canlı ağırlık ve kondisyon değişimini, takviye tüketimini ve otlama davranışını nasıl etkilediğini inceledi. Yani "sürü kışı nasıl geçirdi" sorusunun cevabı, sürü ortalamasının altında birbirinden ayrışan gruplar içerir.
Üçüncü fark ise gözden kaçandır: bu ölçüt neredeyse hiç kullanılmıyor. ABD'de yapılan ulusal bir izleme çalışmasında (NAHMS), ankete katılan 799 damızlık sığır işletmesinin yalnızca %5,5'i ineklerini düzenli olarak kondisyon skorluyordu (BCH-5405 içinde aktarılan USDA/APHIS verisi). Yani sorun ölçütün bilinmemesi değil, uygulanmamasıdır.
2. Ölçek Meselesi — 1-9 Nereden Geldi?
Et sığırında kullanılan dokuz puanlık ölçeğin kökeni, Whitman'ın (1975) Colorado State University'de yaptığı doktora tezine atfedilir. Ölçeğin ardındaki fikir daha eskidir: Wiltbank ve ark. (1962), erişkin Hereford ineklerinde enerji düzeyinin üreme olayları üzerindeki etkisini göstererek beslenme-üreme bağını kurmuştu; aynı grup 1964'te buzağılama öncesi enerji kısıtlamasının doğum sonrası performansa etkisini inceledi. Lamond'un (1970) yetersiz beslemenin inekte üremeye etkisini ele alan derlemesi, ölçek daha ortaya çıkmadan önce alanın soruyu nasıl kurduğunu gösterir.
Ölçeğin ne olduğu konusunda kaynaklar tutarlıdır: 1 = ileri derecede zayıf, 9 = obez, 5 = ne zayıf ne yağlı. Ancak burada belirtmeye değer bir boşluk vardır.
Sektörün normatif kılavuzunda skor tanımı tablosu yoktur.
Beef Improvement Federation (BIF) Kılavuzları, ABD et sığırcılığında ölçüm ve kayıt standartlarını belirleyen referanstır. Bu kılavuzun vücut kondisyon skoru sayfası ölçeği (1-9), skorlama zamanlarını ve bir birimin ağırlık karşılığını verir — ama dokuz skorun hiçbiri için tanımlayıcı bir tablo içermez. Sahada herkesin kullandığı tanım tabloları hakemli literatürden veya normatif standarttan değil, üniversite yayım (extension) belgelerinden gelir. Bu bir kusur değil, kaynağın ne olduğunu bilmenin gereğidir: aşağıdaki tablonun kaynağı bir yayım belgesidir ve öyle etiketlenmiştir.
2.1 1-9'u 1-5'e Çevirmeye Kalkışmayın
Bu uyarı, okurun kendi elindeki araçları da ilgilendirir.
VetKriter'in kondisyon girdisi alan hesaplayıcıları 1-5 ölçeği kullanır — burada ise 1-9 anlatılmaktadır.
Süt ineği rasyonu, koyun rasyonu ve damızlık değerlendirme araçlarındaki kondisyon alanı 1-5'tir. Buradaki hedef değerleri (örneğin buzağılamada 5) o alanlara olduğu gibi yazmayın: 1-5 ölçeğinde 5 obez demektir, 1-9'da ise tam ortadır. İki ölçek arasında yaygın kabul görmüş, doğrulanmış bir dönüşüm katsayısı da yoktur — çünkü ölçekler farklı anatomik eşiklerde bölünmüştür, aynı doğruyu farklı sıklıkta kesmezler. Yabancı bir kaynaktan hedef okurken yapılacak ilk iş, ölçeğin kaç puanlı olduğunu doğrulamaktır.
3. Nasıl Skorlanır?
Değerlendirme, yağ birikiminin ve kaybının tipik olarak gerçekleştiği bölgelere bakılarak yapılır. BCH-5405'in sıraladığı noktalar şunlardır: göğüs önü (brisket), omurga, kaburgalar, kalça çıkıntıları (hooks), oturak yumruları (pins) ve kuyruk sokumu. New Mexico State University'nin CR-575 belgesi aynı altı noktayı numaralandırır: sırt, kuyruk sokumu, oturak yumruları, kalça çıkıntıları, kaburgalar, göğüs önü.
Zayıf hayvan keskin, köşeli ve sivri görünür; yağlı hayvan düz ve kare görünür, kemik yapısı ne görünür ne de ele gelir. Elle palpasyon, hayvanın kıl örtüsü kalın olduğunda, hayvan susuz/boş kaldığında ve ileri gebelikte özellikle değerlidir.
Ölçüm hatası tek bir skoru silip süpürebilir.
BCH-5405 iki hata kaynağını açıkça uyarır: hayvanın boş kalması (shrink) görünümü ve palpasyonu bir tam skora kadar değiştirebilir; ileri gebelik ise hayvanı olduğundan dolgun ve yağlı gösterir. Bu, hedeflerin neden 0,5 hassasiyetle değil tam skorlarla konulduğunu ve aynı kaynağın neden ilk adım olarak "hayvan 5'in üstünde mi altında mı" ayrımını önerdiğini açıklar. Sürüyü aynı gün, aynı kişi, benzer doluluk durumunda skorlamak bu hatayı azaltır.
3.1 Skor Tanımları (1-9) ve Ölçülebilir Karşılığı
Aşağıdaki tablo New Mexico State University CR-575 belgesinin Tablo 1 ve Tablo 2'sini birleştirir (Ward, gözden geçirilmiş 2019; özgün yazarlar Mathis, Sawyer ve Parker). Bu bir yayım belgesidir, hakemli araştırma değildir — ancak sırt yağı kolonu, öznel skoru ölçülebilir bir kalınlığa bağladığı için ayrıca değerlidir. İnç değerleri milimetreye çevrilmiştir.
| Skor | Kısa ad | Tanım | Sırt yağı |
|---|---|---|---|
| 1 | İleri derecede zayıf | Tüm kaburgalar ve kemik yapısı kolayca görünür. Hayvan fiziksel olarak güçsüzdür; ayakta durmakta veya yürümekte zorlanır. Gözle veya elle hiç dış yağ saptanmaz. | 0 mm |
| 2 | Zayıf | 1'e benzer, ancak güçsüzlük yoktur. | 0 mm |
| 3 | Çok ince | Kaburgalarda ve göğüs önünde görünür yağ yoktur. Arka bacaklardaki kaslar tek tek seçilir, spinöz çıkıntılar çok belirgindir. | ~1,3 mm |
| 4 | İnce | Kaburgalar ve oturak yumruları kolayca görünür; kaburga ve oturak yumrusu palpasyonunda yağ ele gelmez. Arka bacak kasları belirgindir. | ~2,8 mm |
| 5 | Orta (hedef) | Kaburgalar 4'e göre daha az belirgindir; bel gözü üzerinde 0,2 inçten (~5 mm) az yağ vardır. Son iki-üç kaburga kolayca elle bulunur. Göğüs önünde yağ yoktur. Oturak yumruları üzerinde en az 0,4 inç (~10 mm) yağ palpe edilebilir. Arka bacak kasları tek tek seçilmez. | ~4,8 mm |
| 6 | Orta-iyi | Genel görünüm düzgündür. Göğüs önünde bir miktar yağ birikimi vardır. Kaburgalar tek tek görünmez. Oturak yumrularında ve son iki-üç kaburgada yaklaşık 0,4 inç (~10 mm) yağ bulunur. | ~7,4 mm |
| 7 | Etli | Göğüs önü doludur. Kuyruk sokumu ve oturak yumrularında dışa çıkık yağ birikimleri vardır. Sırt, yağ nedeniyle kare görünür; omurganın iki yanındaki yağ nedeniyle omurga boyunca bir çöküntü oluşur. | ~10,4 mm |
| 8 | Obez | Sırt belirgin biçimde karedir. Göğüs önü yağla gerilmiştir. Kuyruk sokumu ve oturak yumrularında büyük, dışa çıkık yağ birikimleri vardır. Boyun kalınlaşmıştır. Omurga boyunca geniş bir çöküntü vardır. | ~13,7 mm |
| 9 | İleri derecede obez | 8'e benzer, ancak daha ileri derecede. | ~17,3 mm |
4. Zayıf İnekte VKS Yağı Değil Kası Ölçer
Bu, tanım tablosunun altında bir satır olarak geçen ama sonuçları büyük olan bir noktadır. CR-575'in ifadesiyle: yağ, enerji yedeğinin en görünür göstergesidir ve sistemin puanlarının çoğu belirli bölgelerdeki yağ derinliğine dayanır; ancak zayıf inekler arasındaki (VKS 1-4) skor farkları öncelikle kaslarda depolanan enerjinin değişiminden kaynaklanır. Aynı belgenin Tablo 2'si bunu ölçekle de gösterir: VKS 1 ve 2'de sırt yağı tahmini sıfırdır ve "kas atrofisi" satırı yalnız 1, 2 ve 3'te işaretlidir.
Pratik sonuç: VKS 3'ün altındaki hayvan "yağ" değil "kas" kaybetmiştir.
Ölçülecek yağ kalmadığı için bu aralıkta skor, iskelet kası rezervini okur. Bu yüzden çok zayıf hayvanda müdahale yalnız enerji yüklemesi değildir; protein de gerekir. Nitekim Moriel ve ark. (2024), Bos indicus etkili damızlık ineklerde doğum öncesi protein ve enerji takviyesi ile vücut kondisyon skorunun inek-buzağı çiftinin performansını birlikte belirlediğini göstermiştir. VKS 1-2'deki hayvan ayrıca klinik bir vakadır — VKS 1 tanımı zaten ayakta durmakta zorlanan hayvanı tarif eder.
5. Bir VKS Birimi Kaç Kilo? — Ve Neden Sabit Değil
Sahada en çok sorulan soru budur ve literatürde üç ayrı cevap dolaşır:
- ~%7,1 canlı ağırlık. BIF Kılavuzları, boş canlı ağırlığın her bir VKS birimi için yaklaşık %7,1 artması veya azalması gerektiğini belirtir ve kaynak olarak NASEM (2016) Nutrient Requirements of Beef Cattle 8. baskısını verir. Verdiği örnek: VKS 5'te 1.200 librelik (~544 kg) bir inek, VKS 6'ya çıkmak için ~85 libre (~39 kg) almalıdır.
- ~80 libre (~36 kg). Hem CR-575 hem BCH-5405, bir VKS biriminin ortalama yaklaşık 80 libre canlı ağırlığa karşılık geldiğini, bunun iskelet iriliğine göre değiştiğini yazar.
- Skora göre değişen bir miktar. Ve doğrusu budur.
NRC (1996) Nutrient Requirements of Beef Cattle, vücut ağırlığını VKS 5'in yüzdesi olarak verir. SDSU Extension'ın P-00188 belgesinde yeniden basılan değerler şunlardır: 76,5 — 81,3 — 86,7 — 92,9 — 100 — 118,1 — 129,9 — 144,3.
Bu listede bir değer eksiktir — ve kalanlar tek başına yeterince öğreticidir.
Kaynak metin "1'den 9'a kadar skorlar" der ama sekiz değer sıralar; basılı tabloda bir skorun karşılığı düşmüştür (aradaki boşluğun yerine bakılırsa VKS 6'ya ait değer). Eksik değere rağmen kesin olan şudur: adım büyüklüğü ölçek boyunca sabit değil, artıyor. Alt uçta 76,5 → 81,3 → 86,7 → 92,9 → 100 adımları sırasıyla +4,8 / +5,4 / +6,2 / +7,1 puandır; üst uçta 129,9 → 144,3 adımı +14,4 puandır. Yani en üstteki bir birim, en alttakinin yaklaşık üç katı ağırlığa karşılık gelir.
Buradan iki sonuç çıkar. Birincisi teknik: BIF'in genel kural olarak verdiği %7,1, bu tablonun tam olarak 4 → 5 adımına eşittir (100 − 92,9 = 7,1). Yani yaygın kural, ölçeğin bir noktasındaki eğimin tüm ölçeğe genellenmiş hâlidir. (BIF kendi değerini NASEM 2016 8. baskısına, buradaki tablo ise NRC 1996'ya dayanır; iki baskının sayıları birebir aynı olmak zorunda değildir — ama sayısal örtüşme dikkat çekicidir.)
İkincisi ekonomik ve daha önemlidir: zayıf bir ineğe kondisyon yüklemek, orta hâlli bir ineği daha da yağlandırmaktan kilo başına belirgin biçimde ucuzdur. Aynı NRC tablosu bunu enerji cinsinden de verir — bir VKS birimi değiştirmek için gereken net enerji (NEm) miktarı, alt skorlarda düşük, üst skorlarda katlanarak artar. Sürüde yem parasını nereye harcayacağınıza karar verirken bu eğrilik, düz bir "80 libre" kuralından daha iyi bir rehberdir.
6. Hedefler: Buzağılamada 5, İlk Buzağısında 6
Kaynaklar bu noktada belirgin biçimde uyumludur:
| Hayvan grubu | Buzağılamada hedef VKS (1-9) | Gerekçe |
|---|---|---|
| Erişkin inek | En az 5 | Doğum sonrası kızgınlığa zamanında dönüş; 80-85 günlük gebe kalma penceresini tutmak. |
| İlk buzağısını veren düve (2 yaş) | 6,0 | Kendisi hâlâ büyümektedir; büyüme için ek besin ihtiyacı vardır. Bu bir skor fazlası, o ek yükü karşılar. |
| Üst sınır | 7'yi aşmamak | 7'nin ötesinde ölçülebilir üreme kazancı gösterilmemiştir (bkz. Bölüm 8); maliyet ise artmaya devam eder. |
Skorlama zamanı da hedef kadar önemlidir. BIF, skorların buzağılamadan 60-90 gün önce, buzağılamada ve sütten kesimde kaydedilmesini önerir; buzağılamadan 60-90 gün önceki ölçüm, gerekirse beslenme programını değiştirmek için yeterli zaman bıraktığı için özellikle vurgulanır. BCH-5405 kritik dönemleri iki başlıkta toplar: buzağılamadan yeniden tohumlamaya kadarki dönem ve buzağılama öncesi son 60-80 gün.
6.1 Hedefe Gelmeyen İnek: Yem Sorunu mu, Genetik mi?
Sürüde her yıl aynı ineklerin zayıf çıktığını fark eden üretici haklı bir soru sorar: bu hayvan yem mi bulamıyor, yoksa yapısı mı böyle? Sorunun karşılığı literatürde vardır. Ribeiro ve ark. (2022), et sığırında vücut kondisyon skoru ve erişkin inek ağırlığı için genetik parametreleri, heterozis ve ırk etkilerini tahmin etti — yani VKS yalnız bir yönetim göstergesi değil, üzerinde genetik varyasyon taşıyan bir özelliktir.
Bunun pratik anlamı ölçülüdür: kondisyon büyük ölçüde beslemeyle yönetilir, ama sürünün geneli hedefteyken ısrarla geride kalan hayvan, sürü kompozisyonu kararının konusudur. Aynı çalışmanın erişkin ağırlığı da birlikte ele alması ayrıca anlamlıdır — iri yapılı inek daha çok bakım enerjisi ister ve aynı yem kaynağında kondisyonu korumakta daha zorlanır.
7. Buzağılama Kondisyonu Neden En Belirleyici?
Bu, et sığırı literatürünün en tutarlı bulgusudur ve dört bağımsız çalışma aynı yöne işaret eder.
Richards, Spitzer ve Warner (1986), buzağılamadaki vücut kondisyonu ile doğum sonrası beslenme düzeylerini birlikte değiştirerek sonraki üreme performansını inceledi — çalışmanın kurucu niteliği, iki etkeni ayrıştırmasındadır. Selk ve ark. (1988), mera koşullarındaki et ineklerinde ağırlık değişimi, vücut kondisyonu ve üreme performansı arasındaki ilişkileri kurdu. Spitzer ve ark. (1995) aynı soruyu ilkine buzağılayan ineklerde ele aldı ve doğumdaki kondisyon ile doğum sonrası ağırlık artışının üreme yanıtını ve buzağının doğum/sütten kesim ağırlığını nasıl etkilediğini gösterdi. Laflamme ve Connor (1992) bulguyu Kanada koşullarında bağımsız olarak sınadı.
Sonuç şu ilkede özetlenir ve BCH-5405 bunu doğrudan yazar: kondisyonu buzağılamadan önce arttırmak, buzağılamadan sonra arttırmaktan hem daha kolay hem daha ekonomiktir. Nedeni basittir: buzağılamadan sonra inek aynı zamanda süt vermektedir; bu ek enerji talebi, hızlı ve ekonomik ağırlık artışını zorlaştırır, hatta imkânsız kılar.
Burada kullanılan iki yayım belgesi de (BCH-5405 ve SDSU P-00188) dayanaklarını büyük ölçüde aynı derlemeye borçludur: Kunkle, Sand ve Rae'nin (1994) Factors Affecting Calf Crop kitabındaki, vücut kondisyonunun et sığırında verimliliğe etkisini ele alan bölümü. Yayım metinlerinde tekrarlanan sayıların çoğunun ortak atası budur — bir sayıyı iki farklı yayım belgesinde görmek, iki bağımsız kanıt anlamına gelmez.
8. Kritik Ayrım: Gebelik Oranı mı, Gebe Kalma Zamanı mı?
Yayım metinlerinde en sık karıştırılan nokta budur ve karıştırıldığında VKS'nin etkisi olduğundan çok büyük görünür.
Pruitt ve Momont'un (1988) verileri — BCH-5405'te yeniden basılan hâliyle — iki farklı soruyu ayrı ayrı yanıtlar:
| Buzağılamadaki VKS | Erken buzağılayan inekler | Geç buzağılayan inekler | ||
|---|---|---|---|---|
| İlk 21 günde gebe kalma | 60 günlük sezonda gebe kalma | İlk 21 günde gebe kalma | 60 günlük sezonda gebe kalma | |
| 3 | 0,51 | 0,88 | — | — |
| 4 | 0,58 | 0,93 | 0,41 | 0,88 |
| 5 | 0,65 | 0,96 | 0,56 | 0,93 |
| 6 | 0,72 | 0,98 | 0,70 | 0,96 |
| 7 | 0,77 | 0,99 | 0,81 | 0,97 |
Tabloyu doğru okumak: etki büyük ölçüde ZAMANLAMA üzerindedir.
Erken buzağılayan ineklerde VKS 3'ten 7'ye çıkmak, ilk 21 günde gebe kalma olasılığını 0,51'den 0,77'ye taşır — kayda değer bir fark. Ama 60 günlük tüm sezonda aynı sıçrama yalnızca 0,88'den 0,99'a gider. Yani zayıf inek çoğu zaman gebe kalır; geç gebe kalır. Bunun bedeli sonraki yıla sarkar: geç buzağılayan inek, sonraki sezonda daha az toparlanma süresi bulur ve tablonun sağ yarısında görüldüğü gibi zayıflığın cezasını daha ağır öder. Dolayısıyla "VKS gebelik oranını yükseltir" cümlesi yanlış değil, ama eksiktir; VKS'nin gerçek işi buzağılama tarihini öne çekmek ve orada tutmaktır.
Bu üç değişkenin — buzağılama tarihi, boğaya maruz kalma süresi ve buzağılamadaki kondisyon — birlikte nasıl davrandığı modelleme yoluyla da incelenmiştir. Blanc ve Agabriel (2008), bir et sığırı sürüsünde üreme etkinliğini modelleyerek bu üç etkenin buzağılama-gebe kalma aralığı ve buzağılama dağılımı üzerindeki etkisini birlikte ele aldı. Buradaki kilit kavram "buzağılama dağılımı"dır: sürünün ortalama performansı değil, buzağılamaların takvim içinde ne kadar toplu olduğu.
Skorun hangi anda ölçüldüğü de önemlidir. Yukarıdaki tabloda buzağılamadaki skorun etkisi, tohumlama başındaki skorun etkisinden daha zayıf görünür — çünkü aradaki dönemde kondisyon değişmeye devam eder. Cooke ve ark. (2021), tohumlama sezonunun başındaki vücut kondisyon skorunun üreme performansı ve genel verimlilik üzerindeki etkisini Bos taurus ve Bos indicus ineklerde karşılaştırmalı olarak inceledi. Bu ayrım Türkiye için önemsiz değildir: melez ve yerli genotiplerde bulguların birebir taşınacağı varsayılmamalıdır.
9. Erken ve Geç Buzağılayan Ayrımı — Ve 6'daki Plato
Pruitt ve Momont'un (1988) kızgınlığa dönüş verileri, aynı ayrımı ay ay gösterir. Aşağıdaki değerler, buzağılama öncesi mart ayında verilen VKS'ye göre, kızgınlık gösteren inek yüzdesidir (SDSU Extension P-00188 içinde aktarılan hâliyle):
| Grup | VKS | İnek sayısı | Mayıs | Haziran | Temmuz |
|---|---|---|---|---|---|
| Erken buzağılayan | ≤4 | 45 | %10,0 | %28,2 | %70,5 |
| 5 | 84 | %17,8 | %43,5 | %85,6 | |
| 6 | 43 | %41,9 | %77,5 | %97,5 | |
| ≥7 | 25 | %45,9 | %76,6 | %94,7 | |
| Geç buzağılayan | ≤4 | 14 | %0,0 | %0,0 | %44,7 |
| 5 | 41 | %0,0 | %26,0 | %74,4 | |
| 6 | 22 | %0,0 | %35,3 | %98,5 | |
| ≥7 | 6 | %0,0 | %65,8 | %99,1 |
İki şey dikkat çeker. Birincisi, geç buzağılayan zayıf ineklerde mayıs ve haziranda kızgınlık gösteren hayvan yüzdesi sıfırdır — yani ceza "daha düşük oran" değil, ilgili pencerede hiçtir. Bu, Pruitt ve Momont'un yorumunu doğrular: erken buzağılayan inek, yeniden döngüye girip tohumlanmak için ek zamana sahip olduğu için biraz daha zayıf olmayı kaldırabilir.
İkincisi ve daha az bilineni: fayda 6'da platoya oturur.
Erken buzağılayan grupta VKS ≥7 olan inekler, VKS 6 olanlardan daha iyi değildir: haziranda %76,6'ya karşı %77,5, temmuzda %94,7'ye karşı %97,5. Üstelik ≥7 grubunun örneklem büyüklüğü en küçüktür (erken buzağılayanlarda 25, geç buzağılayanlarda yalnız 6 inek) — yani o satırlardaki yüzdeler en oynak olanlardır. "Ne kadar yağlıysa o kadar iyi" sonucunu bu veriden çıkarmak, hem plato bulgusunu hem de küçük örneklemi görmezden gelmek olur.
10. Mekanizma: Beslenmeye Bağlı Anöstrus
VKS ile üreme arasındaki bağ istatistiksel bir örüntü değildir; bilinen bir endokrin yolu vardır. Richards, Wettemann ve Schoenemann (1989), et ineklerinde beslenmeye bağlı anöstrusu doğrudan ele aldı: vücut ağırlığı değişimi ve kondisyonla birlikte serum luteinize edici hormon (LH) düzeyi ve ovaryum aktivitesini izledi. Short ve ark. (1990), doğum sonrası et sığırında anöstrus ve infertiliteyi kontrol eden fizyolojik mekanizmaları derledi.
Vizcarra ve ark. (1998), zinciri metabolik göstergelerle tamamladı: ilkine buzağılayan ineklerde doğumdaki kondisyon ve doğum sonrası ağırlık artışı, luteal aktiviteyi ve plazmadaki glukoz, insülin ile esterleşmemiş yağ asidi (NEFA) düzeylerini etkiliyordu. Yani zayıf inekte kızgınlığın gecikmesi, negatif enerji dengesinin hipotalamus-hipofiz-ovaryum ekseni üzerindeki ölçülebilir etkisiyle açıklanır.
Houghton ve ark. (1990), bu gecikmenin sayısal karşılığını verir: zayıf inekler (VKS < 5) 80 günü aşan bir doğum sonrası dönem sergiliyordu; bu, orta veya etli kondisyondaki ineklere (VKS > 5) göre 28 ile 58 gün arasında daha uzun bir doğum sonrası anöstrus demekti. Yılda bir buzağı için bu dönemin 60 günü aşmaması gerektiği düşünülürse, hedefin neden en az 5 olduğu doğrudan görülür.
11. Yol mu, Varış mı? — Yönetim İçin İyi Haber
Yaygın bir kaygı, kondisyon değişiminin kendisinin zararlı olduğudur: "inek zayıflayıp sonra toparlandıysa, o dalgalanma ona zarar verir." Morrison, Spitzer ve Perkins (1999) bunu doğrudan sınadı ve sonuç yönetim açısından rahatlatıcıdır.
Buzağılamaya 5-6 ile giriyorsa, oraya nasıl geldiği fark etmiyor.
Erişkin et inekleri buzağılamadan 90 gün önceki VKS'lerine göre üç gruba ayrıldı (≤4, 5-6, ≥7) ve hepsi VKS 5 veya 6 ile buzağılayacak şekilde yönetildi. Tohumlama sezonunun başlangıcından 20, 40 ve 60 gün sonraki gebelik oranları üç grupta benzerdi; buzağı doğum ağırlıkları ve sütten kesim ağırlıkları da benzerdi. Araştırmacıların sonucu: buzağılama öncesi büyük VKS değişimi, inek en az 5 ile buzağıladığı sürece sonraki üremeyi etkilemiyordu. (SDSU Extension P-00188 içinde aktarılan hâliyle.)
Bu bulgunun pratik değeri büyüktür: sütten kesimde zayıf çıkan bir inek kayıp değildir. Buzağılama öncesi pencerede hedefe getirilebilirse, hiç zayıflamamış sürü arkadaşıyla aynı üreme performansını verir. Yönetim sorusu "dalgalandı mı" değil, "buzağıladığında neredeydi"dir.
12. Doğum Sonrası: Yön, Düzeyden Önemli Olabilir
Houghton ve ark. (1990) doğum sonrası kondisyon değişiminin gebelik oranıyla ilişkisini incelediğinde, ilk bakışta sezgiye aykırı bir tablo çıktı (SDSU Extension P-00188 içinde aktarılan hâliyle):
| Doğum sonrası kondisyon durumu | Gebelik oranı |
|---|---|
| Zayıf (<5) ve kondisyon kazanıyor | %100 |
| Orta (4,5-5,5) ve koruyor | %100 |
| Etli (>5) ve kondisyon kaybediyor | %94 |
| Etli (>5) ve kondisyon kazanıyor | %75 |
| Zayıf (<5) ve kondisyon kaybediyor | %69 |
Bu tabloda en kötü durum beklenebileceği gibi zayıf ve kaybeden ineklerdir (%69). Ama ikinci en kötü durum etli ve kazanan ineklerdir (%75) — ve bu, etli ve kaybeden ineklerden (%94) belirgin biçimde daha kötüdür. Yani doğum sonrası dönemde skorun düzeyi kadar, hatta bazı hücrelerde daha fazla, değişimin yönü bilgi taşır.
Bu bulguyu temkinli sunmak gerekir: tek bir çalışmanın alt grup tablosudur, hücre büyüklükleri verilmemiştir ve %100'ler küçük grupları düşündürür. Sağlam olan pratik çıkarım şudur: zayıf inekte doğum sonrası yönü yukarı çevirmek belirgin bir kazanç sağlar (%69 → %100) ve bu, sınırlı yem bütçesini nereye yönlendireceğine karar veren üretici için en yüksek getirili müdahaledir.
Doğum sonrası kaybın kendisi de ölçülmüştür. Rakestraw ve ark. (1986), sonbaharda buzağılayan ineklerde doğum sonrası ağırlık ve vücut kondisyonu kaybı ile performans arasındaki ilişkiyi inceledi — buzağılama mevsiminin, kaybın hangi yem koşuluna denk geldiğini belirlediği için ayrıca anlamlı bir çalışmadır. Sonbahar buzağılaması, laktasyonun en yüksek talebini kışın en düşük mera kalitesine denk getirir.
13. Pencere Kapanıyor: Ne Zaman Müdahale Etmeli?
VKS'yi ölçmenin tek anlamı, ölçüm sonucunda zaman kalmış olmasıdır. Wiltbank'ın (1982) hesabı bunu net gösterir (SDSU Extension P-00188'de yeniden basılan hâliyle; libre değerleri kilograma çevrilmiştir):
| Sütten kesimde kondisyon | Buzağılamaya kalan gün | Gereken toplam artış | Gereken günlük artış | Gerçekçi mi? |
|---|---|---|---|---|
| Orta (5-6) | 120 | ~45 kg | ~0,36 kg/gün | Evet |
| Sınırda (4) | 120 | ~82 kg | ~0,68 kg/gün | Evet |
| Zayıf (<4) | 200 | ~118 kg | ~0,59 kg/gün | Evet |
| Zayıf (<4) | 120 | ~118 kg | ~1,00 kg/gün | Sınırda |
| Zayıf (<4) | 100 | ~118 kg | ~1,18 kg/gün | Zor |
Tablodaki artış miktarları yalnız ineğin kendi kondisyonunu değil, buzağı, sıvı ve zarların büyümesini de (yaklaşık 45 kg) içerir. Yani gebe ineğin "sıfır kilo alması", kondisyon kaybetmesi anlamına gelir.
Üst sınır: gebe veya emziren et ineğinde günde ~1,13 kg'ın üzerindeki artışlar "ne gerçekçi ne ekonomiktir".
BCH-5405 bu tavanı açıkça koyar. Sonuç aritmetiktir: zayıf bir ineği buzağılamaya 60 gün kalmışken iki skor yukarı çıkarmak günde 4 libreden (~1,8 kg) fazla artış gerektirir — yani pencere kapanmıştır. Bu yüzden BIF'in "buzağılamadan 60-90 gün önce skorla" önerisi bir formalite değil, müdahale için son çıkıştır. Sütten kesim ise en uygun ayırma zamanıdır: ineği kondisyona ve yaşa göre gruplayıp hedefe göre yemlemek en ucuz stratejidir.
Kimin zayıf çıkacağı da tahmin edilebilir. BCH-5405 ve SDSU P-00188 aynı iki grubu işaret eder: ilk buzağısını sütten kesen genç inekler ve yaşı ilerlemiş inekler. Sütten kesimde dikkat öncelikle bu iki gruba verilmelidir.
Yem dışı müdahalelerin de bir tarihi vardır. BCH-5405, orta-yüksek kaliteli kaba yem koşullarında iyonofor takviyesinin doğum öncesi ağırlık artışını günde 0,13-0,44 libre (~60-200 g) arttırabildiğini bildirir. Daha eski bir çalışmada Smith ve ark. (1980), emzirmeyen et ineklerinde monensin, enerji düzeyi ve vücut kondisyonunun gebelik oranı üzerindeki etkilerini birlikte ele almıştı. Bu tür katkılar pencereyi genişletmez, yalnız kenarından biraz kazandırır; Türkiye'de kullanımda ilgili mevzuat ve arınma süresi kuralları geçerlidir.
14. Besi (Bitirme) Hayvanında VKS: Dürüst Bir Sınır
Türkçede "besi sığırcılığı" çoğunlukla tosun besisini — genç erkek hayvanın kesime kadar yoğun yemle bitirilmesini — anlatır. Buraya kadar aktarılan literatürün tamamı ise damızlık (emziren) inek üzerinedir. Bu ayrımı belirtmek zorunludur.
1-9 ölçeği besi tosunu için geliştirilmemiştir ve orada doğrulanmamıştır.
Ölçeğin kurucu doğrulama çalışmaları erişkin inekler üzerinde yapılmıştır: Wagner ve ark. (1988) erişkin Hereford ineklerinde karkas kompozisyonunu; Wright ve Russel (1984) erişkin ineklerde yağın vücuttaki dağılımı ile kondisyon skorunu; Emenheiser ve ark. (2014) erişkin et ineklerinde ultrason taraması ile kondisyon skorunu ilişkilendirdi. Büyümekte olan besi tosununda VKS'yi karkas kompozisyonuna karşı doğrulayan bir çalışmaya bu derlemede rastlanmadı. Bu, "kesinlikle yoktur" demek değildir; ancak ölçütü besi tosununda hedef olarak kullanmak isteyen birinin, dayanağını göstermesi gerekir.
Doğrulanmamış olmasının teknik nedeni açıktır. VKS, enerji yedeğini okumak için tasarlanmıştır — ineğin kötü mevsimden ve laktasyondan sağ çıkmasını sağlayan rezervi. Besi tosununda amaç rezerv taşımak değil, hızlı ve verimli et üretmektir. Ölçülmesi gereken şeyler de başkadır:
- Günlük canlı ağırlık artışı (GCAA/ADG) — besi performansının doğrudan ölçütü.
- Yem dönüşüm oranı — kârlılığın belirleyicisi.
- Ultrason sırt yağı ve bel gözü alanı — bitirme derecesinin nesnel ölçümü. Emenheiser ve ark. (2014), canlı ölçümlerle karkas ölçümleri arasındaki uyumun sırt yağı ve gövde duvarı kalınlığı için yüksek (r > 0,90), kas içi yağ ve bel gözü alanı için daha düşük (r = 0,74-0,79) olduğunu bildirdi.
Türkiye bağlamında bu ayrım ayrıca önemlidir, çünkü ülkede besiye alınan hayvanların önemli kısmı özelleşmiş et ırkları değil süt ırkı ve yerli/melez genotiplerdir. Nitekim Türkiye'de yapılan besi denemeleri bu genotipler üzerinde kurulur: Ünlü ve İpçak (2022) Aberdeen Angus ile Siyah Alaca boğaları besi performansı, karkas özellikleri ve kârlılık açısından karşılaştırdı; Yüksel ve Karaçuhalılar (2024) yüksek rakımda beslenen Siyah Alaca, Doğu Anadolu Kırmızısı ve F1 melez boğalarda kesim, karkas ve et kalitesi özelliklerini inceledi. Bu hayvanlarda takip edilecek ölçüt kondisyon skoru değil, ağırlık artışı ve karkas randımanıdır.
15. Kültür İneğinin Kesim Değeri ve VKS
Damızlıktan çıkarılan ineğin satış değeri, sürü ekonomisinin görünmeyen kalemidir ve burada VKS'nin doğrulanmış bir rolü vardır. Apple (1999) kültür et ineklerinde kondisyon skorunun canlı ve karkas değerine etkisini; Apple ve ark. (1999) aynı hayvanlarda karkas özellikleri ile alt parça (subprimal) verimine etkisini gösterdi. Daha yeni bir çalışmada Scott ve ark. (2024), et ineklerinde canlı kondisyon skorunun karkas özellikleri, karkas parçalama verimleri, işletmeci kârlılığı ve longissimus lumborum ile psoas major kaslarında gevreklik üzerindeki etkisini birlikte değerlendirdi. Tropikal koşullarda Jelantik ve ark. (2020) kültür Bali ineklerinde benzer bir ilişki bildirdi.
Kondisyonun karkas yağıyla ilişkisi niceliksel olarak da bilinir. BCH-5405, İngiliz ırkı ineklerde şu karşılıkları verir:
| VKS | Tipik canlı ağırlık | Karkas yağ oranı |
|---|---|---|
| 3 | ~420-442 kg | ~%9 |
| 5 | ~492-515 kg | ~%18 |
| 7 | ~565-587 kg | ~%27 |
Pratik sonuç: çok zayıf bir ineği doğrudan kesime göndermek yerine sınırlı bir süre besleyip kondisyon kazandırmak, hem canlı ağırlık hem karkas kalitesi üzerinden değer üretebilir. Bu bir yatırım kararıdır ve yem maliyetiyle karşılaştırılmalıdır — Bölüm 5'te anlatılan artan maliyet eğriliği tam burada devreye girer.
16. Literatürün Desteklemediği Yaygın İddialar
Aşağıdaki altı iddia sahada ve yayım metinlerinde sık tekrarlanır; her biri ya yanlıştır ya da taşıdığı belirsizlik yolda kaybolmuştur.
16.1 "Son dönemde az yemlersen buzağı küçük olur, güç doğum azalır"
Bu, üreticiler arasında en yaygın inançlardan biridir ve yanlıştır. BCH-5405, gebeliğin son üçte birinde yetersiz beslemenin sonuçlarını dört madde hâlinde sıralar: buzağı doğum ağırlığını düşürür ama güç doğumu azaltmaz; doğumda buzağı kayıplarını artırır; kolostrum kalitesini düşürerek buzağıyı ishale açık hâle getirir; süt verimini azalttığı için sütten kesim ağırlığını düşürür. Yani müdahale amaçlanan faydayı vermez, dört ayrı zarar üretir.
Güç doğumun asıl adresi başka yerdedir. Bennett ve Gregory (2001), et sığırı popülasyonlarında güç doğum skorunun genetik (ko)varyanslarını doğum ağırlığı, sütten kesim ağırlığı ve sonraki büyümeyle birlikte tahmin etti. Yani güç doğum, önemli ölçüde genetik ve doğum ağırlığı meselesidir; boğa seçimiyle yönetilir, gebe ineği aç bırakmakla değil.
16.2 "Zayıf inekte kızgınlık 58 gün gecikir"
Bu sayı yayım metinlerinde tek bir kesin değer gibi dolaşır. Kaynağında ise bir aralığın üst ucudur: Houghton ve ark. (1990), zayıf ineklerde doğum sonrası anöstrusun orta veya etli ineklere göre 28 ile 58 gün arasında uzun olduğunu bildirmiştir. Alt uç iki kattan fazla farklıdır. Bir aralığı en kötü ucuyla aktarmak, etkiyi olduğundan büyük gösterir.
16.3 "VKS 4'te ineklerin %50'si, VKS 7'de %90'ı gebe kalır"
Bu ikili, 90 günlük tohumlama sezonuna atıfla sık aktarılır. Ancak Pruitt ve Momont'un (1988) verilerinde 60 günlük sezonda erken buzağılayan ineklerde karşılık gelen değerler 0,93 ve 0,99'dur — yani çok daha yüksek ve aralarındaki fark çok daha küçük. İki kaynak farklı sürü ve koşullardan gelebilir; buradaki asıl sorun, sezon uzunluğu belirtilmeden aktarılan bir gebelik oranının karşılaştırılamaz olmasıdır. Bir oranı okurken önce sorulacak soru: kaç günlük sezon?
16.4 "Her VKS birimi canlı ağırlığın ~%7'sidir"
Bölüm 5'te gösterildiği gibi bu, ölçeğin tek bir adımına (4 → 5) ait eğimin tüm ölçeğe genellenmesidir. NRC (1996) tablosunda adım büyüklüğü alt uçta +4,8 puandan üst uçta +14,4 puana çıkar. Kural, orta skorlar civarında işe yarar; uçlarda ciddi biçimde şaşırtır.
16.5 "Ne kadar etli o kadar iyi"
Pruitt ve Momont'un (1988) kızgınlık verilerinde erken buzağılayan ineklerde VKS ≥7, VKS 6'dan iyi değildir (Bölüm 9). BCH-5405 de erişkin inek için hedefi "en az 5" olarak koyar, "mümkün olduğunca yüksek" olarak değil. Kondisyonun bir maliyeti vardır ve o maliyet, üst skorlarda birim başına artar.
16.6 "VKS yağ ölçer"
Ölçeğin üst yarısında büyük ölçüde doğrudur, alt yarısında değildir. CR-575'in açıkça yazdığı gibi, zayıf inekler arasındaki (VKS 1-4) farklar öncelikle kaslarda depolanan enerjiden kaynaklanır ve VKS 1-2'de sırt yağı tahmini sıfırdır. Bu ayrım, çok zayıf hayvanda müdahalenin neden yalnız enerji değil protein de içermesi gerektiğini belirler (Bölüm 4).
Doğrulanmasını beklediğim bir iddia daha.
BIF Kılavuzları, VKS 5 ve üzerinde buzağılayan ineklerin daha canlı buzağı verdiğini ve daha fazla, daha kaliteli kolostrum ürettiğini belirtir — ancak sayfa bu üç iddia için birincil kaynak göstermez. Kolostrum kalitesinin doğum öncesi beslemeyle düştüğü BCH-5405'te de yer alır (bkz. 16.1) ve mekanizma makuldür. Buna karşın, bu derleme sırasında et ineklerinde VKS ile kolostrum IgG'sini doğrudan ölçen hakemli bir çalışmaya ulaşılamadı. İddiayı reddetmiyorum; kanıt düzeyini olduğundan yüksek göstermemek için işaretliyorum.
17. Sahada Karar Sırası
Ölçüm, karara bağlanmadıkça iş yükünden ibarettir. Aşağıdaki sıra, yukarıdaki bulguları uygulama düzenine çevirir.
| # | Zaman | Yapılacak |
|---|---|---|
| 1 | Sütten kesim | Tüm sürüyü skorla. İlk buzağısını kesen genç inekler ile yaşlı ineklere ayrıca bak — zayıf çıkma olasılığı en yüksek iki grup bunlardır. İnekleri kondisyona ve yaşa göre ayır; bu, hedefe göre yemlemenin tek ucuz yoludur. |
| 2 | Buzağılamadan 90-120 gün önce | Yeniden skorla. Hedef ile arayı kilograma çevir (bir birim ≈ 36 kg, üst skorlarda daha fazla) ve buzağı+sıvı+zarlar için ~45 kg ekle. Günlük artış hedefini hesapla. |
| 3 | Buzağılamadan 60-90 gün önce | Son çıkış. Gereken günlük artış 1,13 kg'ı aşıyorsa hedef gerçekçi değildir; beklentiyi düşür veya erken sütten kesim gibi başka bir kaldıraca geç. |
| 4 | Buzağılama | Skorla ve kaydet. Erişkin inekte en az 5, ilk buzağısını veren düvede 6. Buradaki değer, sonraki bir yılın üreme takvimini büyük ölçüde belirler. |
| 5 | Tohumlama sezonu başı | Zayıf inekleri belirle ve yönü yukarı çevir — doğum sonrası kondisyon kazanan zayıf ineklerde gebelik oranı belirgin biçimde daha iyidir. Geç buzağılamış zayıf inekler en yüksek riskli gruptur. |
| 6 | Sürü kararı | Sürünün ortalaması ve dağılımı, tek tek hayvanlardan daha çok şey söyler. Sütten kesimde sürü zayıfsa sorun laktasyon dönemi beslemesindedir; buzağılamada zayıfsa sorun gebeliğin orta-son dönemindedir. |
İlgili VetKriter Araçları
Hatırlatma: kondisyon girdisi alan hesaplayıcılar 1-5 ölçeği kullanır, burada 1-9 anlatılmaktadır (bkz. Bölüm 2.1).
18. Kaynaklar
- Apple, J. K. (1999). Influence of body condition score on live and carcass value of cull beef cows. Journal of Animal Science, 77(10), 2610-2620.
- Apple, J. K., Davis, J. C., Stephenson, J., Hankins, J. E., Davis, J. R., & Beaty, S. L. (1999). Influence of body condition score on carcass characteristics and subprimal yield from cull beef cows. Journal of Animal Science, 77(10), 2660-2669.
- Beef Improvement Federation. Body condition scores. BIF Guidelines Wiki. (Lalman, D. & Rolf, M. katkısıyla; son düzenleme 2 Haziran 2022.) (Sektör kılavuzu — hakemli özgün araştırma değildir; skor tanımı tablosu içermez.)
- Bennett, G. L., & Gregory, K. E. (2001). Genetic (co)variances for calving difficulty score in composite and parental populations of beef cattle: I. Calving difficulty score, birth weight, weaning weight, and postweaning gain. Journal of Animal Science, 79(1), 45-51.
- Blanc, F., & Agabriel, J. (2008). Modelling the reproductive efficiency in a beef cow herd: effect of calving date, bull exposure and body condition at calving on the calving-conception interval and calving distribution. The Journal of Agricultural Science, 146(2), 143-161.
- Blasi, D. A., Rasby, R. J., Rush, I. G., & Quinn, C. R. Cow body condition scoring management tool for monitoring nutritional status of beef cows. Beef Cattle Handbook, BCH-5405, Extension Beef Cattle Resource Committee. (Yayım belgesi — hakemli değildir.)
- Cooke, R. F., Lamb, G. C., Vasconcelos, J. L. M., & Bohnert, D. W. (2021). Effects of body condition score at initiation of the breeding season on reproductive performance and overall productivity of Bos taurus and B. indicus beef cows. Animal Reproduction Science, 232, 106820.
- Emenheiser, J. C., Tait, R. G., Shackelford, S. D., ve ark. (2014). Use of ultrasound scanning and body condition score to evaluate composition traits in mature beef cows. Journal of Animal Science, 92(9), 3868-3877.
- Houghton, P. L., Lemenager, R. P., Horstman, L. A., Hendrix, K. S., & Moss, G. E. (1990). Effects of body composition, pre- and postpartum energy level and early weaning on reproductive performance of beef cows and preweaning calf gain. Journal of Animal Science, 68(5), 1438-1446.
- Houghton, P. L., Lemenager, R. P., Hendrix, K. S., Moss, G. E., & Stewart, T. S. (1990). Effects of body composition, pre- and postpartum energy intake and stage of production on energy utilization by beef cows. Journal of Animal Science, 68(5), 1447-1456.
- Jelantik, I. G. N., Benu, I., & Malelak, G. E. M. (2020). Influence of body condition score on carcass characteristics of cull Bali cows. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 478(1), 012011.
- Kunkle, W. E., Sand, R. S., & Rae, D. O. (1994). Effect of body condition on productivity in beef cattle. In M. J. Fields & R. S. Sand (Eds.), Factors Affecting Calf Crop (s. 167-178). CRC Press. (Kitap bölümü.)
- Laflamme, L. F., & Connor, M. L. (1992). Effect of postpartum nutrition and cow body condition at parturition on subsequent performance of beef cattle. Canadian Journal of Animal Science, 72(4), 843-851.
- Lamond, D. R. (1970). The influence of undernutrition on reproduction in the cow. Animal Breeding Abstracts, 38, 359-372. (Birincil metne erişilemedi; SDSU Extension P-00188 üzerinden aktarılmıştır.)
- Moriel, P., Vedovatto, M., Izquierdo, V., ve ark. (2024). Maternal prepartum supplementation of protein and energy and body condition score modulated the performance of Bos indicus-influenced cow-calf pairs. Animal Reproduction Science, 262, 107433.
- Morrison, D. G., Spitzer, J. C., & Perkins, J. L. (1999). Influence of prepartum body condition score change on reproduction in multiparous beef cows calving in moderate body condition. Journal of Animal Science, 77(5), 1048-1054.
- National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (2016). Nutrient Requirements of Beef Cattle (8. gözden geçirilmiş baskı). The National Academies Press. (Crossref kaydı yılı 2015 olarak görünmektedir; BIF Kılavuzları 2016 olarak atıf yapar.)
- National Research Council. (1996). Nutrient Requirements of Beef Cattle (7. gözden geçirilmiş baskı). National Academy Press. (Vücut ağırlığı/NEm tabloları SDSU Extension P-00188 üzerinden aktarılmıştır; basılı tabloda dokuz skor için sekiz değer sıralanmıştır.)
- Parsons, C. T., Dafoe, J. M., Wyffels, S. A., ve ark. (2020). The influence of RFI classification and cow age on body weight and body condition change, supplement intake, and grazing behavior of beef cattle winter grazing mixed-grass rangelands. Translational Animal Science, 4(Supplement_1), S68-S73.
- Pruitt, R. J., & Momont, P. A. (1988). Effects of body condition on reproductive performance of range beef cows. South Dakota Beef Report, CATTLE 88-11, South Dakota State University. (Yayım/rapor kaynağı — hakemli dergi değildir. Aynı yazarların 1987 tarihli, 87-9 numaralı ilgili raporu da bulunmaktadır; tablolar BCH-5405 ile SDSU Extension P-00188 üzerinden aktarılmıştır.)
- Rakestraw, J., Lusby, K. S., Wettemann, R. P., & Wagner, J. J. (1986). Postpartum weight and body condition loss and performance of fall-calving cows. Theriogenology, 26(4), 461-473.
- Ribeiro, A. M. F., Sanglard, L. P., Snelling, W. M., ve ark. (2022). Genetic parameters, heterosis, and breed effects for body condition score and mature cow weight in beef cattle. Journal of Animal Science, 100(2), skac017.
- Richards, M. W., Spitzer, J. C., & Warner, M. B. (1986). Effect of varying levels of postpartum nutrition and body condition at calving on subsequent reproductive performance in beef cattle. Journal of Animal Science, 62(2), 300-306.
- Richards, M. W., Wettemann, R. P., & Schoenemann, H. M. (1989). Nutritional anestrus in beef cows: body weight change, body condition, luteinizing hormone in serum and ovarian activity. Journal of Animal Science, 67(6), 1520-1526.
- Scott, K. G., Wang, Y., Bohrer, B. M., ve ark. (2024). The effect of live body condition score of beef cows on carcass characteristics, carcass-cutting yields, processor profitability, and tenderness in the longissimus lumborum and psoas major muscles. Translational Animal Science, 8, txae129.
- Selk, G. E., Wettemann, R. P., Lusby, K. S., ve ark. (1988). Relationships among weight change, body condition and reproductive performance of range beef cows. Journal of Animal Science, 66(12), 3153-3159.
- Short, R. E., Bellows, R. A., Staigmiller, R. B., Berardinelli, J. G., & Custer, E. E. (1990). Physiological mechanisms controlling anestrus and infertility in postpartum beef cattle. Journal of Animal Science, 68(3), 799-816.
- Smith, M. F., Shipp, L. D., Songster, W. N., Wiltbank, J. N., & Carroll, L. H. (1980). Effect of monensin, energy level, and cow body condition on pregnancy rate in nonlactating beef cows. Theriogenology, 14(2), 91-104.
- Spitzer, J. C., Morrison, D. G., Wettemann, R. P., & Faulkner, L. C. (1995). Reproductive responses and calf birth and weaning weights as affected by body condition at parturition and postpartum weight gain in primiparous beef cows. Journal of Animal Science, 73(5), 1251-1257.
- Ünlü, H., & İpçak, H. (2022). Fattening performance, carcass traits, and profitability of Aberdeen Angus and Holstein Friesian bulls in Turkey. South African Journal of Animal Science, 51(5), 613-621.
- Vizcarra, J. A., Wettemann, R. P., Spitzer, J. C., & Morrison, D. G. (1998). Body condition at parturition and postpartum weight gain influence luteal activity and concentrations of glucose, insulin, and nonesterified fatty acids in plasma of primiparous beef cows. Journal of Animal Science, 76(4), 927-936.
- Wagner, J. J., Lusby, K. S., Oltjen, J. W., Rakestraw, J., Wettemann, R. P., & Walters, L. E. (1988). Carcass composition in mature Hereford cows: estimation and effect on daily metabolizable energy requirement during winter. Journal of Animal Science, 66(3), 603-612.
- Wagner, J. J., Lusby, K. S., Oltjen, J. W., ve ark. (1988). Relationship between condition score, environmental conditions and metabolizable energy for maintenance during winter in mature, nonpregnant, nonlactating Hereford cows. The Professional Animal Scientist, 4(2), 28-31.
- Walker, J., Perry, G., Rusche, W., & Amundson, O. (2020). Influence of body condition on reproductive performance of beef cows. SDSU Extension, P-00188. (Yayım belgesi — hakemli değildir.)
- Ward, M. (2019). Managing and feeding beef cows using body condition scores. New Mexico State University Cooperative Extension Service, Circular 575 (gözden geçirilmiş baskı; özgün yazarlar Mathis, C. P., Sawyer, J. E., & Parker, R.). (Yayım belgesi — hakemli değildir; 1-9 tanım tablosu ve sırt yağı tahminleri bu belgedendir.)
- Whitman, R. W. (1975). Weight change, body condition, and beef cow reproduction [Doktora tezi]. Colorado State University, Fort Collins. (Birincil metne erişilemedi; 1-9 ölçeğinin kökeni bu teze atfedilir — SDSU Extension P-00188 ve NMSU CR-575 kaynakçaları üzerinden.)
- Wiltbank, J. N. (1982). Nutrition and reproduction in the beef female. In Proceedings, Symposium on Management of Food Producing Animals (s. 770-787). (Bildiri — hakemli dergi değildir; ağırlık artışı tablosu SDSU Extension P-00188 üzerinden aktarılmıştır.)
- Wiltbank, J. N., Rowden, W. W., Ingalls, J. E., Gregory, K. E., & Koch, R. M. (1962). Effect of energy level on reproductive phenomena of mature Hereford cows. Journal of Animal Science, 21(2), 219-225.
- Wiltbank, J. N., Rowden, W. W., Ingalls, J. E., & Zimmerman, D. R. (1964). Influence of post-partum energy level on reproductive performance of Hereford cows restricted in energy intake prior to calving. Journal of Animal Science, 23(4), 1049-1053.
- Wright, I. A., & Russel, A. J. F. (1984). Partition of fat, body composition and body condition score in mature cows. Animal Science, 38(1), 23-32.
- Yüksel, S., & Karaçuhalılar, A. (2024). Slaughter and carcass characteristics, and meat quality in Holstein Friesian, Eastern Anatolian Red and crossbreed (F1) bulls fed at high altitude. Journal of Central European Agriculture, 25(4), 866-875.