🏥
Kedi Sağlığı
WSAVA, ABVP ve ACVIM standartlarında 29 soru
WSAVA 2022 kılavuzuna göre çekirdek (core) aşılar: Panleukopeni (FPV), Herpesvirüs (FHV-1), Kalisivirüs (FCV) — 3'lü kombine (FVRCP). Şema: 6-8. hafta ilk doz, 10-12. hafta ikinci doz, 14-16. hafta üçüncü doz. Yetişkin hatırlatma: 1 yıl sonra, ardından 3 yılda bir. Kuduz aşısı: Türkiye'de zorunlu, yıllık veya 3 yıllık (ürüne göre). Non-core aşılar (risk durumuna göre): FeLV (kedi lösemi), FIP (tartışmalı). Aşı programı veteriner tarafından bireyselleştirilmelidir.
FLUTD (Feline Lower Urinary Tract Disease), kedilerde çok yaygın bir hastalık kompleksidir. Belirtiler: Sık idrara çıkma, ıkınma, kanlı idrar, tıkanma (özellikle erkek kedilerde). Nedenler: İdiyopatik sistit (%55-65), strüvit taşları, kalsiyum oksalat taşları. Önleme: Yeterli su tüketimi (yaş mama tercih). Stres azaltma. Uygun pH'lı mama. Düşük magnezyum içerikli mama. Çok suluk kullanımı. Tıkanma acil veteriner müdahalesi gerektirir.
Kısırlaştırma için önerilen yaş: dişi kediler 5-6 ay, erkek kediler 5-7 ay. Faydaları: Dişilerde: meme tümörü riski %91 azalır (ilk östrus öncesi yapılırsa), pyometra önlenir. Erkeklerde: testis kanseri önlenir, bölge işaretleme ve saldırganlık azalır. Dezavantajları: Obezite riski artar — porsiyon kontrolü ve kısırlaştırılmış kedi maması önerilir.
Diş hastalığı (periodontal hastalık) kedilerde 3 yaş üstünde %70-80 oranında görülür. Önleme yöntemleri: 1) Günlük diş fırçalama — en etkili yöntem (kedi diş macunu kullanın, insan macunu zehirlidir). 2) VOHC onaylı diş sağlığı mamaları. 3) Diş sağlığı ödülleri ve çiğneme oyuncakları. Yıllık veteriner diş kontrolü önerilir. Tedavi edilmeyen diş hastalığı böbrek, kalp ve karaciğer sorunlarına yol açabilir.
İç parazitler (Toxocara cati, Ancylostoma, Giardia, Toxoplasma) hem kedi hem insan sağlığı için önemlidir. Tedavi protokolü: Yavru kediler: 2, 4, 6, 8. haftalarda ilaçlama. Yetişkin kediler: yılda 2-4 kez (dışarı çıkma durumuna göre). Dışarı çıkan kediler: 3 ayda bir. Sadece iç mekanda yaşayan kediler: 6 ayda bir. Toxoplasma zoonoz risk taşır — hamile kadınlar kedi dışkısıyla temastan kaçınmalı.
Pire ve keneler hem rahatsızlık hem hastalık vektörü olarak önemlidir. Pire: Pire alerjik dermatiti (FAD) en yaygın deri hastalığıdır. Ortamı da tedavi etmek şarttır. Kene: Türkiye'de KKKA vektörü. Etkili ürünler: Spot-on (imidakloprid, fipronil, selamektin). Oral (fluralaner, sarolaner). Dikkat: Köpek için üretilmiş permetrin içerikli ürünler kediler için ölümcül derecede toksiktir.
CKD kedilerde en yaygın hastalıklardan biridir; 15 yaş üstü kedilerin %30-40'ında görülür. IRIS evreleme sistemi (Evre 1-4) kullanılır. Beslenme yönetimi: Fosfor kısıtlaması — CKD'nin ilerlemesini yavaşlatan en önemli faktör. Yüksek nem içeriği (yaş mama tercih). Omega-3 (EPA/DHA) takviyesi. Medikal yönetim: Kan basıncı kontrolü (amlodipine). Fosfat bağlayıcılar. Düzenli kan ve idrar takibi kritiktir.
Hipertiroidi, yaşlı kedilerde (>10 yaş) en yaygın endokrin hastalıktır. Belirtiler: Kilo kaybı (iştah artmasına rağmen), hiperaktivite, poliüri/polidipsi, kusma, kalp hızlanması. Tanı: Yüksek serum T4 düzeyi. Tedavi seçenekleri: 1) Methimazol (medikal — ömür boyu). 2) Radyoaktif iyot (I-131) — en etkili ve kalıcı. 3) Cerrahi. 4) Düşük iyotlu diyet (Hill's y/d). Tedavi edilmezse kalp ve böbrek hasarına yol açar.
Kedi diyabeti insülin direncine benzer (Tip 2 benzeri). Risk faktörleri: Obezite, erkek cinsiyet, yaşlılık, hareketsizlik. Belirtiler: Poliüri, polidipsi, kilo kaybı, iştah artışı, arka bacak zayıflığı (diyabetik nöropati). Tedavi: İnsülin (glargine veya PZI tercih edilir). Düşük karbonhidrat/yüksek protein diyeti — karbonhidrat oranı <%10 (kuru madde bazında). Remisyon mümkün: Erken tedavi ve diyet değişikliğiyle kedilerin %50-90'ı remisyona girebilir.
Feline Injection Site Sarcoma (FISS), enjeksiyon bölgesinde gelişen nadir ama ciddi bir tümördür. Prevalans: 1/1.000-10.000 aşı. WSAVA önerileri: Aşıları omuz bölgesine değil, uzuv veya kuyruk bölgesine yap. Enjeksiyon bölgesini kayıt altına al. 4 haftadan uzun süren şişlik veya >2 cm kitle — biyopsi gerektirir. Riski azaltmak için adjuvansız aşılar tercih edilmeli.
FIV (Feline Immunodeficiency Virus): Kediler arasında ısırık yoluyla bulaşır. İnsanlara bulaşmaz. FIV pozitif kediler yıllarca sağlıklı yaşayabilir. Tedavi: destekleyici bakım. FeLV (Feline Leukemia Virus): Tükürük ve yakın temas yoluyla bulaşır. Lösemi ve bağışıklık yetmezliğine yol açar. Aşısı mevcuttur (dışarı çıkan kediler için). Yeni kedi alımında her iki virüs için test önerilir.
Hipertrofik Kardiyomiyopati (HCM), kedilerde en yaygın kalp hastalığıdır. Yatkın ırklar: Maine Coon, Ragdoll, British Shorthair, Persan. Belirtiler: Çoğu kedi uzun süre asemptomatik. Ani nefes güçlüğü, arka bacak felci (aortik tromboembolizm), ani ölüm. Tanı: Ekokardiyografi (altın standart). Genetik test: Maine Coon ve Ragdoll'da MYBPC3 mutasyonu için genetik test mevcut. Yatkın ırklarda yıllık ekokardiyografi önerilir.
Kediler strese karşı son derece hassastır. Stres belirtileri: İdrar kaçırma, aşırı bakım, iştahsızlık, saklanma, saldırganlık, FLUTD alevlenmesi. Yönetim: Feliway (sentetik kedi feromon) difüzörü. Yeterli kaynak (kedi başına 1+1: kum kutusu, yemlik, suluk, tırmalama direği). Çok katlı yaşam alanı. Oyun ve zenginleştirme. Ciddi vakalarda: fluoksetin, buspiron (veteriner reçetesiyle).
Kedilerde obezite prevalansı %25-40 arasındadır. Obezite riskleri: Diyabet, FLUTD, eklem sorunları, karaciğer yağlanması, azalmış yaşam süresi. Yönetim: Günlük kalori hesaplama. Ölçülü besleme — serbest besleme obeziteye yol açar. Yüksek protein/düşük karbonhidrat diyeti. Oyun ve aktivite artışı. Hedef: haftada %0.5-1 kilo kaybı. Dikkat: Hızlı kilo kaybı hepatik lipidoza yol açar.
Kediler 11 yaşından itibaren yaşlı sayılır. Yaşlı kedilerde sık görülen sorunlar: Hipertiroidi, CKD, HCM, hipertansiyon, diyabet, artrit, bilişsel işlev bozukluğu, diş hastalığı. Geriatrik bakım protokolü: 6 ayda bir veteriner kontrolü. Yıllık kan ve idrar analizi. Kan basıncı ölçümü. Ekokardiyografi (yatkın ırklarda). Omega-3 takviyesi. Erken tespit yaşam kalitesini ve süresini önemli ölçüde artırır.
Türkiye'de kediler için kuduz aşısı yasal olarak zorunludur. İlk aşı: 3 aylıktan itibaren. Hatırlatma: 1 yıl sonra, ardından ürüne göre yıllık veya 3 yılda bir. Kuduz, ölümcül bir zoonoz hastalıktır — insanlara ısırık yoluyla bulaşır. Dışarı çıkan kedilerde risk daha yüksektir. AB ülkelerine seyahatte kuduz aşısı ve pasaport zorunludur.
Kedi gribi, FHV-1 (Herpesvirüs) ve FCV (Kalisivirüs)'ün neden olduğu yaygın bir enfeksiyondur. Belirtiler: Burun akıntısı, göz akıntısı, hapşırma, ateş, iştahsızlık, ağız yaraları (FCV). Tedavi: Destekleyici bakım (hidrasyon, beslenme desteği). Antibiyotik (sekonder bakteriyel enfeksiyon için). Antiviral (famciclovir — FHV-1 için). Önemli: FHV-1 latent kalır — stres dönemlerinde reaktivasyon olabilir. FVRCP aşısı en etkili önlemdir.
Toxoplasma gondii, kediler nihai konakçıdır. İnsan riski: Hamile kadınlar ve bağışıklığı baskılanmış kişiler için ciddi risk. Önleme (insan için): Kum kutusunu günlük temizle (ookistler 24-48 saatte enfektif hale gelir). Hamile kadınlar kum kutusunu temizlememeli. Çiğ et vermekten kaçın. Eldivenle bahçe işi. Kedi için: Çoğu kedi asemptomatik. Klindamisin ile tedavi.
Panleukopeni (FPV), son derece bulaşıcı ve ölümcül bir viral hastalıktır. Özellikle aşısız yavru kedilerde ölüm oranı %50-90'a ulaşabilir. Belirtiler: Ateş, iştahsızlık, kusma, kanlı ishal, beyaz kan hücresi düşüklüğü. Bulaşma: Dışkı, idrar, tükürük ve kontamine yüzeyler. Virüs çevrede 1 yıla kadar canlı kalabilir. Önleme: FVRCP aşısı — en kritik çekirdek aşı.
Hipertansiyon kedilerde sık görülür ve genellikle CKD veya hipertiroidi ile ilişkilidir. Hedef organ hasarı: Retina dekolmanı (ani körlük), nörolojik belirtiler, kalp büyümesi, böbrek hasarı. Tanı: Normal: <150 mmHg sistolik. Hipertansiyon: >160 mmHg. Tedavi: Amlodipine (birinci tercih). Telmisartan (CKD ile birlikte). Ani körlük acil veteriner müdahalesi gerektirir.
Hepatik lipidoz, kedilere özgü ciddi bir karaciğer hastalığıdır. Neden: 2-3 günden uzun süren iştahsızlık — vücut yağı karaciğere taşınır. Risk faktörleri: Obez kediler, stres, hastalık, diyet değişikliği. Belirtiler: Sarılık, iştahsızlık, kusma, uyuşukluk. Tedavi: Beslenme desteği kritiktir — özofagostomi tüpü ile zorla besleme. IV sıvı tedavisi. Erken tedavide prognoz iyi (%80-90 iyileşme). Obez kedilerde hızlı kilo kaybından kaçının.
Osteoartrit (OA) yaşlı kedilerde %90'a varan oranda görülür, ancak çoğu tanı almaz. Belirtiler: Atlama güçlüğü, aktivite azalması, tüy bakımında bozulma, kum kutusuna girmeme. Tedavi: Meloksikam (NSAID — böbrek takibiyle). Gabapentin (ağrı yönetimi). Glukozamin/kondroitin. Omega-3. Kilo kaybı. Çevre düzenlemesi (alçak kum kutusu, rampa). Solensia (frunevetmab — anti-NGF biyolojik ajan, 2023 onaylı).
Feline Chronic Gingivostomatitis (FCGS), kedilerde ciddi ve ağrılı bir ağız hastalığıdır. Belirtiler: Şiddetli ağız iltihabı, yeme güçlüğü, ağız kokusu, kilo kaybı. Nedeni: Tam olarak bilinmiyor — immün aracılı, FCV/FHV-1 ile ilişkili olabilir. Tedavi: Tam diş çekimi (en etkili tedavi — %60-80 iyileşme). İmmünosupresif tedavi (prednizolon, siklosporin). Erken ve agresif tedavi önerilir.
Epilepsi kedilerde köpeklere göre daha az yaygındır. Nedenler: İdiyopatik epilepsi, beyin tümörü, enfeksiyon (FIP, Toxoplasma), metabolik hastalık, toksisite. Nöbet sırasında: Sakin kal, kediyi yaralanmadan koru, ağzına bir şey koyma. 5 dakikadan uzun nöbet (status epilepticus) — acil veteriner müdahalesi. Tedavi: Fenobarbital (birinci tercih). Levetirasetam. Zonisamid.
FIP, Feline Coronavirus'ün mutasyonu sonucu gelişen ciddi bir hastalıktır. Tarihsel olarak %100 ölümcül kabul edilirdi. Formlar: Islak form: karın/göğüste sıvı birikimi. Kuru form: granülomatöz lezyonlar. Devrim niteliğinde gelişme: GS-441524 ile %85-90 iyileşme oranı raporlanmaktadır (2019 sonrası). Türkiye'de erişim kısıtlı olabilir. Veteriner gözetiminde tedavi planlanmalıdır.
Tırnak bakımı hem kedi hem sahip güvenliği için önemlidir. Tırnak kesme: 2-3 haftada bir önerilir. Sadece beyaz/şeffaf kısmı kes — pembe damar (quick) kesilmemeli. Tırnak çıkarma (declawing/onychectomy): Türkiye dahil birçok ülkede etik açıdan kabul edilmez. WSAVA ve AVMA bu uygulamayı onaylamaz. Tırnak çıkarma: ağrı, yürüyüş bozukluğu, davranış sorunlarına yol açar. Alternatifler: Düzenli tırnak kesimi, tırmalama direği, Soft Paws.
En yaygın hatalar: 1) Serbest besleme — obeziteye yol açar. 2) Sadece kuru mama — su tüketimi yetersiz kalır, FLUTD riski artar. 3) Köpek maması vermek — taurin eksikliği, körlük ve kalp hastalığına yol açar. 4) Çiğ et diyeti — Salmonella, Toxoplasma riski. 5) Süt vermek — yetişkin kedilerin çoğu laktoz intoleranttır. 6) Soğan, sarımsak, çikolata, ksilitol — toksik. 7) Balık ağırlıklı diyet — tiamin eksikliği, strüvit taşı riski.
Yaygın kedi göz hastalıkları: Konjunktivit — kızarıklık, akıntı (FHV-1, Chlamydia). Korneal ülser — ağrı, göz kırpma. Üveit — FIV, FeLV, FIP ile ilişkili. Retina dekolmanı — hipertansiyon (ani körlük). Glokom — göz içi basınç artışı. Acil belirtiler: Ani körlük, göz kızarıklığı ve ağrı, göz kapağı şişliği. Tanı: Oftalmoskopi, göz içi basınç ölçümü, floresan boya testi. Göz hastalıklarında erken veteriner müdahalesi görme kaybını önler.
Yaygın kedi deri hastalıkları: Pire alerjik dermatiti (FAD) — en yaygın. Besin alerjisi — kronik kaşıntı, deri lezyonları. Atopik dermatit — çevresel alerjenler. Mantar enfeksiyonu (ringworm/Microsporum) — zoonoz risk taşır. Eozinofilik granülom kompleksi — immün aracılı. Tanı: Deri kazıntısı, mantar kültürü, eliminasyon diyeti. Tedavi: Altta yatan nedene göre: antiparaziter, antifungal, eliminasyon diyeti, kortikosteroid, siklosporin.
Bu sayfadaki bilgiler WSAVA 2022, ABVP ve ACVIM kılavuzları esas alınarak Doç. Dr. Mehmet ÇOLAK tarafından hazırlanmıştır. Bireysel tanı ve tedavi için veteriner hekiminize danışınız.
Diğer SSS Kategorileri
İlgili Araçlar
Yazılar