Bitirme (finishing) dönemi, besi sığırcılığının son ve en yoğun besleme aşamasıdır. Bu dönemde amaç, hayvanları hedef kesim ağırlığına ve optimal karkas kalitesine ulaştırmaktır. Yüksek enerjili rasyonlar ile maksimum canlı ağırlık artışı ve istenen yağlanma düzeyi hedeflenir.
1. Bitirme Döneminin Tanımı
1.1 Ne Zaman Başlar?
- Genellikle kesimden 60-120 gün önce
- Hayvanlar 350-400 kg canlı ağırlığa ulaştığında
- Rumen tam adapte olduktan sonra
- Büyüme rasyonundan geçiş
1.2 Bitirme Döneminin Hedefleri
- Maksimum günlük canlı ağırlık artışı (1.3-1.8 kg)
- Optimal yem dönüşüm oranı
- İstenen karkas yağlanması
- Yüksek karkas randımanı
- Et kalitesi (mermerizasyon)
2. Bitirme Rasyonu Özellikleri
2.1 Besin Madde Gereksinimleri
| Parametre | Bitirme Rasyonu |
|---|---|
| Enerji (ME) | 2.8-3.2 Mcal/kg KM |
| NEg | 1.3-1.5 Mcal/kg KM |
| Ham protein | %12-14 |
| NDF | %15-20 |
| NFC (Nişasta) | %45-55 |
| Kaba yem oranı | %8-15 |
| Yağ | %3-6 |
2.2 Tipik Bitirme Rasyonu Bileşimi
| Hammadde | Oran (%) |
|---|---|
| Arpa/Mısır (kırılmış) | 65-75 |
| Kaba yem (saman/silaj) | 8-15 |
| Protein kaynağı (soya/ayçiçeği) | 8-12 |
| Melas | 3-5 |
| Yağ | 2-4 |
| Mineral-vitamin premiksi | 2-3 |
| Tampon (bikarbonat) | 0.5-1 |
3. Enerji Kaynakları
3.1 Tahıllar
| Tahıl | ME (Mcal/kg) | Nişasta (%) | Özellik |
|---|---|---|---|
| Mısır | 3.2 | 72 | Yavaş fermentasyon, güvenli |
| Arpa | 3.0 | 58 | Hızlı fermentasyon, asidoz riski |
| Buğday | 3.1 | 70 | Çok hızlı, dikkatli kullanım |
| Sorgum | 3.0 | 70 | Yavaş, güvenli |
3.2 Tahıl İşleme
- Kırma: En yaygın, ekonomik
- Ezme (flaking): Daha iyi sindirilebilirlik
- Buhar işleme: Nişasta jelatinizasyonu, en iyi verim
- Öğütme: Asidoz riski yüksek, dikkatli
3.3 Yağ Ekleme
- Enerji yoğunluğunu artırır
- Toz azaltır, lezzet artırır
- Maksimum %6 (rumen fonksiyonu için)
- Kaynaklar: Bitkisel yağ, hayvansal yağ, tam yağlı soya
4. Protein Beslenmesi
4.1 Protein Gereksinimleri
- Bitirme döneminde protein ihtiyacı azalır
- %12-14 HP yeterli
- Aşırı protein → Üre atılımı, maliyet artışı
4.2 Protein Kaynakları
- Soya küspesi
- Ayçiçeği küspesi
- Pamuk tohumu küspesi
- DDGS (mısır distileri)
- Üre (%1'i geçmemeli)
5. Kaba Yem Yönetimi
5.1 Kaba Yem Önemi
- Rumen sağlığı için minimum gerekli
- Asidoz önleme
- Çiğneme ve tükürük üretimi
- Rumen pH tamponlaması
5.2 Minimum Kaba Yem
- Minimum %8-10 kaba yem (KM bazında)
- Veya minimum %15 NDF
- Efektif lif önemli (uzun parçacık)
5.3 Kaba Yem Seçenekleri
- Buğday/arpa samanı (düşük enerji, yüksek lif)
- Mısır silajı (enerji + lif)
- Kuru ot
6. Asidoz Yönetimi
6.1 Asidoz Riski
Yüksek konsantre rasyonlarda asidoz riski artar:
- Rumen pH <5.5 (akut), <5.8 (subakut)
- Yem tüketimi düşüşü
- İshal
- Topallık (laminitis)
- Karaciğer apseleri
6.2 Önleme Stratejileri
- Tampon kullanımı: Sodyum bikarbonat %0.5-1
- Yeterli kaba yem: Minimum %8-10
- Tutarlı yemleme: Sabit saatler, ani değişiklik yok
- İyonofor: Monensin (rumen pH stabilizasyonu)
- Maya: Rumen fonksiyonu desteği
7. Yem Tüketimi ve Yönetimi
7.1 Beklenen Yem Tüketimi
- Canlı ağırlığın %2.2-2.8'i (KM)
- Örnek: 500 kg hayvan → 11-14 kg KM/gün
- Bitirme sonuna doğru azalabilir
7.2 Yemleme Yönetimi
- Günde 2 kez yemleme (sabah-akşam)
- Tutarlı saatler
- Taze yem, sık itme
- Yemlik alanı: 30-40 cm/baş
- Yem artığı: %2-5 hedef
8. Performans Hedefleri
8.1 Canlı Ağırlık Artışı
| Irk/Tip | Günlük CAA (kg) |
|---|---|
| Yerli/melez | 1.2-1.4 |
| Kültür ırkı (Angus, Hereford) | 1.4-1.6 |
| Kontinental (Limousin, Charolais) | 1.5-1.8 |
8.2 Yem Dönüşüm Oranı
- Hedef: 6-8 kg yem / kg CAA
- Bitirme sonuna doğru kötüleşir (yağlanma)
8.3 Karkas Randımanı
- Hedef: %54-60
- Irk, yaş, yağlanma düzeyine bağlı
9. Yağlanma Kontrolü
9.1 Optimal Yağlanma
- Sırt yağı kalınlığı: 8-12 mm (ultrason)
- Aşırı yağlanma → Düşük randıman, değer kaybı
- Yetersiz yağlanma → Düşük et kalitesi
9.2 Yağlanmayı Etkileyen Faktörler
- Irk (erken vs. geç olgunlaşan)
- Cinsiyet (dişi > erkek > tosun)
- Enerji düzeyi
- Besi süresi
9.3 Yağlanma Takibi
- Görsel değerlendirme
- Ultrason ölçümü
- Kesim zamanlaması için kritik
10. Kesim Zamanlaması
10.1 Kesim Kararı Kriterleri
- Hedef canlı ağırlık
- Optimal yağlanma düzeyi
- Yem dönüşümü kötüleşmesi
- Piyasa koşulları
- Ekonomik analiz
10.2 Ekonomik Kesim Noktası
- Marjinal maliyet = Marjinal gelir noktası
- Yem dönüşümü 10:1'i geçtiğinde değerlendirin
- Günlük CAA 1 kg altına düştüğünde
10.3 Kesim Öncesi Hazırlık
- Kesimden 12-24 saat önce yem kesimi
- Su serbest
- Stres minimizasyonu
- Sakin taşıma
11. Katkı Maddeleri
11.1 İyonoforlar
- Monensin: Yem verimliliği %5-10 artış
- Asidoz önleme
- Şişme önleme
11.2 Beta-Agonistler
- Zilpaterol, Raktopamin (bazı ülkelerde)
- Kas gelişimini artırır
- Yağlanmayı azaltır
- Türkiye'de kullanımı kısıtlı
11.3 Diğer Katkılar
- Maya kültürü
- Enzimler
- Organik asitler
12. Ekonomik Değerlendirme
12.1 Maliyet Kalemleri
- Yem maliyeti (%70-80)
- Hayvan maliyeti
- İşçilik
- Sağlık giderleri
- Diğer (enerji, amortisman)
12.2 Karlılık Faktörleri
- Yem dönüşüm oranı
- Günlük canlı ağırlık artışı
- Karkas randımanı
- Et fiyatı
- Yem fiyatı
Sonuç
Bitirme dönemi, besi karlılığını belirleyen kritik aşamadır. Yüksek enerjili rasyonlar ile maksimum performans hedeflenirken, asidoz ve aşırı yağlanma riskleri yönetilmelidir.
Temel ilkeler:
- Yüksek enerji, düşük protein rasyonu
- Minimum %8-10 kaba yem
- Asidoz önleme stratejileri
- Tutarlı yemleme yönetimi
- Yağlanma takibi
- Ekonomik kesim zamanlaması
Kaynakça
Owens, F. N., et al. (1998). Review of some aspects of growth and development of feedlot cattle. Journal of Animal Science, 76(3), 930-941.
Galyean, M. L., & Hubbert, M. E. (2014). Review: Traditional and alternative sources of fiber—Roughage values, effectiveness, and levels in starting and finishing diets. The Professional Animal Scientist, 30(5), 471-482.