Aşılama, kedi ve köpeklerde önlenebilir enfeksiyon hastalıklarına karşı en etkili koruma yöntemidir. WSAVA (World Small Animal Veterinary Association) Vaccination Guidelines Group tarafından düzenli olarak güncellenen aşılama rehberleri, kanıta dayalı veteriner hekimliğin temelini oluşturur. Bu makale, WSAVA 2024 rehberlerine göre core/non-core aşı sınıflandırmasını, maternal antikor interferansını, aşı titrasyonunu ve risk bazlı protokolleri kapsamlı şekilde ele almaktadır.
WSAVA Prensibi
"Her hayvan core aşılarla korunmalı, non-core aşılar ise bireysel risk değerlendirmesine göre uygulanmalıdır." WSAVA, gereksiz aşılamadan kaçınılmasını ve aşı titrasyonunun kullanılmasını önermektedir (Day et al., 2024).
1. Core ve Non-Core Aşı Sınıflandırması
1.1 Tanımlar
Tanım: Tüm kedi ve köpeklerin, coğrafi konumdan bağımsız olarak, yaşamları boyunca alması gereken aşılar.
Gerekçe: Yüksek mortalite/morbidite, zoonotik potansiyel, yaygın dağılım
Tanım: Coğrafi bölge, yaşam tarzı veya bireysel risk faktörlerine göre önerilen aşılar.
Gerekçe: Bölgesel hastalıklar, spesifik maruziyet riskleri
1.2 Köpeklerde Aşı Sınıflandırması
| Kategori | Hastalık | Etken | DOI* |
|---|---|---|---|
| CORE | Distemper | Canine Distemper Virus (CDV) | ≥3 yıl |
| Parvovirus | Canine Parvovirus-2 (CPV-2) | ≥3 yıl | |
| Hepatit (Adenovirus) | Canine Adenovirus-2 (CAV-2) | ≥3 yıl | |
| Kuduz | Rabies virus | 1-3 yıl** | |
| NON-CORE | Leptospirosis | Leptospira spp. | 1 yıl |
| Kennel Cough | Bordetella bronchiseptica | 1 yıl | |
| Parainfluenza | Canine Parainfluenza Virus | 1-3 yıl | |
| Lyme Hastalığı | Borrelia burgdorferi | 1 yıl |
*DOI: Duration of Immunity (Bağışıklık Süresi) | **Ülke mevzuatına göre değişir
1.3 Kedilerde Aşı Sınıflandırması
| Kategori | Hastalık | Etken | DOI |
|---|---|---|---|
| CORE | Panleukopenia | Feline Panleukopenia Virus (FPV) | ≥3 yıl |
| Herpesvirus | Feline Herpesvirus-1 (FHV-1) | ≥3 yıl | |
| Calicivirus | Feline Calicivirus (FCV) | ≥3 yıl | |
| Kuduz | Rabies virus | 1-3 yıl | |
| NON-CORE | Feline Leukemia | Feline Leukemia Virus (FeLV) | 1 yıl |
| Chlamydiosis | Chlamydia felis | 1 yıl | |
| Bordetellosis | Bordetella bronchiseptica | 1 yıl |
2. Yavru Aşı Protokolü
2.1 Maternal Antikor İnterferansı (MDA)
Yavrular, anne sütü (kolostrum) yoluyla pasif bağışıklık kazanır. Bu maternal antikorlar (MDA), aşı antijenlerini nötralize ederek aşı etkinliğini azaltabilir:
MDA Yarı Ömrü
- Köpeklerde: ~10 gün (CPV için 8-14 hafta koruma)
- Kedilerde: ~15 gün (FPV için 8-12 hafta koruma)
Bu nedenle son aşı dozu 16 hafta veya sonrasında yapılmalıdır.
2.2 WSAVA Yavru Aşı Takvimi
| Yaş | Köpek | Kedi |
|---|---|---|
| 6-8 hafta | DHP (1. doz) | FVRCP (1. doz) |
| 10-12 hafta | DHP (2. doz) ± Lepto | FVRCP (2. doz) ± FeLV |
| 14-16 hafta | DHP (3. doz) ± Lepto + Kuduz | FVRCP (3. doz) ± FeLV + Kuduz |
| ≥16 hafta | Kritik: Son doz 16 hafta veya sonrasında olmalı (MDA interferansı) | |
| 6-12 ay (rapel) | DHP + Kuduz | FVRCP + Kuduz |
Kritik Uyarı
Son aşı dozu 16 haftadan önce yapılırsa, MDA interferansı nedeniyle yeterli bağışıklık oluşmayabilir. Bu durum "immunity gap" (bağışıklık boşluğu) olarak adlandırılır ve yavruyu enfeksiyona açık bırakır.
VetKriter Aşı Takvimi Hesaplayıcı
Yavrunuzun doğum tarihine göre kişiselleştirilmiş aşı takvimi oluşturun. Hatırlatmalar alın.
Aşı Takvimi Hesaplayıcı3. Yetişkin Aşı Protokolü
3.1 Rapel Aşı Aralıkları
WSAVA, gereksiz aşılamadan kaçınılmasını ve aşı titrasyonunun kullanılmasını önermektedir:
- İlk rapel: 12 ay sonra
- Sonraki rapeller: 3 yılda bir
- Alternatif: Serolojik titrasyon
- Leptospirosis: Yıllık
- Bordetella: Yıllık (risk varsa)
- FeLV: Yıllık (dış ortam kedileri)
3.2 Aşı Titrasyonu
Serolojik titrasyon, koruyucu antikor seviyelerini ölçerek gereksiz aşılamayı önler:
| Hastalık | Koruyucu Titre | Test Yöntemi |
|---|---|---|
| CDV (Distemper) | ≥1:16 (VN) veya pozitif (ELISA) | VN, ELISA, IFA |
| CPV (Parvovirus) | ≥1:80 (HI) veya pozitif (ELISA) | HI, ELISA |
| CAV (Adenovirus) | ≥1:16 (VN) | VN |
| FPV (Panleukopenia) | ≥1:40 (HI) | HI, ELISA |
4. Türkiye'de Özel Durumlar
4.1 Kuduz Aşısı Zorunluluğu
Türkiye'de kuduz aşısı yasal zorunluluktur:
- İlk aşı: 3 aylık yaşta
- Rapel: Yıllık (bazı aşılar 3 yıllık lisanslı)
- Seyahat: AB ülkelerine giriş için titre testi gerekebilir
4.2 Bölgesel Risk Faktörleri
- Leptospirosis: Nemli bölgeler, su kaynakları
- Leishmaniasis: Ege, Akdeniz kıyıları
- Ehrlichiosis: Kene yoğun bölgeler
- Barınak/Pansiyon: Bordetella, CIRDC
- Dış ortam kedileri: FeLV, FIV
- Av köpekleri: Leptospirosis, Lyme
5. Aşı Yan Etkileri ve Kontrendikasyonlar
5.1 Yaygın Yan Etkiler
- Lokal: Enjeksiyon yerinde şişlik, ağrı (1-3 gün)
- Sistemik: Hafif ateş, halsizlik, iştahsızlık (24-48 saat)
- Nadir: Anafilaksi (dakikalar içinde), otoimmün reaksiyonlar
5.2 Kedilerde FISS (Enjeksiyon Yeri Sarkomu)
FISS Riski
Kedilerde adjuvanlı aşılar, enjeksiyon yerinde sarkom gelişimi riskini artırır (1:10.000-1:30.000).
Önlem: Adjuvansız aşılar tercih edilmeli, aşılar distal ekstremitelere yapılmalı (3-2-1 kuralı).
6. Sonuç
Aşılama, kedi ve köpeklerde önlenebilir hastalıklara karşı en etkili koruma yöntemidir. WSAVA rehberleri, kanıta dayalı, bireyselleştirilmiş aşılama protokollerini desteklemektedir. Core aşılar tüm hayvanlara uygulanmalı, non-core aşılar ise risk değerlendirmesine göre planlanmalıdır. Aşı titrasyonu, gereksiz aşılamayı önlemek için değerli bir araçtır.
İlgili VetKriter Araçları
Kaynakça
- Day, M. J., Horzinek, M. C., Schultz, R. D., & Squires, R. A. (2024). WSAVA guidelines for the vaccination of dogs and cats. Journal of Small Animal Practice, 65(1), 1-35. https://doi.org/10.1111/jsap.13600
- Ford, R. B., Larson, L. J., McClure, K. D., Schultz, R. D., & Welborn, L. V. (2017). 2017 AAHA canine vaccination guidelines. Journal of the American Animal Hospital Association, 53(5), 243-251.
- Scherk, M. A., Ford, R. B., Gaskell, R. M., Hartmann, K., Hurley, K. F., Lappin, M. R., ... & Sparkes, A. H. (2013). 2013 AAFP feline vaccination advisory panel report. Journal of Feline Medicine and Surgery, 15(9), 785-808.
- Schultz, R. D. (2006). Duration of immunity for canine and feline vaccines: A review. Veterinary Microbiology, 117(1), 75-79.
- Tizard, I. R. (2021). Veterinary immunology (10th ed.). Elsevier.
- WSAVA. (2024). WSAVA vaccination guidelines. World Small Animal Veterinary Association. https://wsava.org/guidelines/vaccination-guidelines/