Mastitis (meme iltihabı), süt sığırcılığında en yüksek ekonomik kayba neden olan hastalıktır. Klinik ve subklinik formları ile sürülerin neredeyse tamamını etkiler. Subklinik mastitis, somatik hücre sayısı (SHS) artışı ile kendini gösterir ve süt kalitesini, verimini ve halk sağlığını doğrudan etkiler. Bu makalede, mastitis etiyolojisi, somatik hücre sayısı yorumlama, tanı yöntemleri, tedavi protokolleri, kuru dönem tedavisi ve 5 noktalı mastitis kontrol programı güncel literatür ışığında ele alınmaktadır.
Ekonomik Etki
Mastitis, dünya süt sektörüne yılda $19.7-32 milyar zarar vermektedir. Klinik mastitis vakası başına maliyet $250-450, subklinik mastitis ise inek başına yılda $100-200 kayba neden olur. SHS her 100,000 hücre/mL artışında süt verimi 0.4-0.6 kg/gün düşer. Türkiye'de tank sütü SHS ortalaması 400,000-600,000 hücre/mL olup, AB sınırı olan 400,000'in üzerindedir (Halasa et al., 2007; Seegers et al., 2003).
1. Mastitis Etiyolojisi ve Sınıflandırma
1.1 Bulaşıcı (Contagious) Patojenler
İnekten ineğe, özellikle sağım sırasında bulaşır. Kronik, subklinik enfeksiyonlara neden olur ve SHS'yi kalıcı olarak yükseltir.
| Patojen | Bulaşma | Klinik Özellik | SHS Etkisi | Tedavi Yanıtı |
|---|---|---|---|---|
| Staphylococcus aureus | Sağım ekipmanı, eller | Kronik, subklinik, mikro-abseler | Çok yüksek (>500,000) | Kötü (%20-30 kür) |
| Streptococcus agalactiae | Sağım ekipmanı | Subklinik, tank SHS yükseltir | Yüksek | İyi (%90+ kür) |
| Mycoplasma bovis | Sağım, solunum | Birden fazla meme, tedaviye dirençli | Değişken | Yok (antibiyotiğe dirençli) |
| Corynebacterium bovis | Sağım ekipmanı | Hafif subklinik | Orta | İyi |
1.2 Çevresel Patojenler
Çevreden (altlık, gübre, toprak, su) bulaşır. Genellikle akut klinik mastitis yapar.
| Patojen | Kaynak | Klinik Özellik | Risk Dönemi |
|---|---|---|---|
| E. coli | Gübre, altlık, su | Akut/perakut, toksemi, ateş, şok | Kuru dönem sonu, erken laktasyon |
| Klebsiella spp. | Talaş altlık, toprak | Akut, şiddetli, yüksek mortalite | Tüm dönemler |
| Streptococcus uberis | Toprak, altlık, mera | Subklinik veya klinik, kuru dönemde sık | Kuru dönem, erken laktasyon |
| Streptococcus dysgalactiae | Çevre + bulaşıcı | Akut klinik, iyi tedavi yanıtı | Tüm dönemler |
| Pseudomonas aeruginosa | Kontamine su | Kronik, tedaviye dirençli | Su sistemi kontaminasyonu |
2. Somatik Hücre Sayısı (SHS) Yorumlama
SHS, sütteki lökosit (ağırlıklı nötrofil) sayısını ifade eder ve meme sağlığının en güvenilir göstergesidir. Sağlıklı bir meme lobunda SHS <100,000 hücre/mL'dir (Schukken et al., 2003).
| SHS (hücre/mL) | Lineer Skor (LS) | Durum | Tahmini Süt Kaybı |
|---|---|---|---|
| <100,000 | 0-2 | Sağlıklı meme | Kayıp yok |
| 100,000-200,000 | 3 | Hafif irritasyon veya iyileşme | %0-3 |
| 200,000-400,000 | 4-5 | Subklinik mastitis olasılığı yüksek | %3-6 |
| 400,000-800,000 | 5-6 | Subklinik mastitis (enfeksiyon kesin) | %6-10 |
| >800,000 | 7+ | Ciddi enfeksiyon | %10-25 |
Tank Sütü SHS Hedefleri
- Mükemmel: <150,000 hücre/mL
- İyi: 150,000-250,000 hücre/mL
- Kabul edilebilir: 250,000-400,000 hücre/mL
- Sorunlu: >400,000 hücre/mL (AB yasal sınırı)
- Türkiye yasal sınırı: 500,000 hücre/mL (çiğ süt)
3. Tanı Yöntemleri
| Yöntem | Uygulama | Duyarlılık | Kullanım Alanı |
|---|---|---|---|
| CMT (California Mastitis Test) | Sağım öncesi her lobdan süt + CMT reaktifi → jel oluşumu | %70-85 | Ahır başı tarama, ucuz, hızlı |
| SHS (bireysel inek) | DHI süt analizi, aylık | %85-95 | Subklinik mastitis tespiti, sürü izleme |
| Bakteriyolojik kültür | Aseptik süt örneği → laboratuvar | %90-95 | Etken identifikasyonu, tedavi kararı |
| On-farm kültür (Petrifilm, REGA) | Ahırda basit kültür plakları | %75-85 | Gram +/− ayrımı, hızlı tedavi kararı |
| PCR | Süt örneğinden DNA tespiti | %95+ | Mycoplasma, S. aureus genotipleme |
| Elektriksel iletkenlik | Sağım sistemi sensörü | %50-70 | Otomatik erken uyarı, düşük özgüllük |
4. Tedavi Protokolleri
4.1 Klinik Mastitis Tedavisi
Tedavi Kararı: Kültür Bazlı Yaklaşım
Modern mastitis tedavisinde "tedavi et ve bekle" yerine "kültür yap ve hedefli tedavi et" yaklaşımı önerilir. On-farm kültür ile Gram pozitif/negatif ayrımı yapılarak gereksiz antibiyotik kullanımı %40-50 azaltılabilir. Gram negatif (E. coli) vakaların çoğu kendiliğinden iyileşir — yalnızca destekleyici tedavi (NSAİİ + sık sağım) yeterlidir (Lago et al., 2011).
| Etken Grubu | Tedavi | Süre | Kür Oranı |
|---|---|---|---|
| Gram pozitif (Strep, Staph) | İntramammary antibiyotik (sefaperazon, amoksisilin-klavulanik asit) | 3-5 gün (uzatılmış tedavi S. aureus için 5-8 gün) | Strep: %80-90, S. aureus: %20-30 |
| Gram negatif (E. coli) | NSAİİ (flunixin) + sık sağım. Sistemik antibiyotik yalnızca toksemide | 2-3 gün destekleyici | %70-85 (spontan iyileşme) |
| Kültür negatif | Tedavi yok veya yalnızca NSAİİ | — | %80-90 (spontan) |
| Mycoplasma | Tedavi yok — sürüden ayır veya çıkar | — | %0 (antibiyotiğe dirençli) |
4.2 Perakut/Toksik Mastitis Acil Tedavisi
Acil Tedavi: Toksik Mastitis (E. coli / Klebsiella)
- IV sıvı: İzotonik NaCl veya Ringer laktat, 10-20 L hızlı infüzyon
- NSAİİ: Flunixin meglumine 2.2 mg/kg IV — endotoksemi kontrolü
- Sık sağım: Her 4-6 saatte bir enfekte lobu boşalt
- Sistemik antibiyotik: Ceftiofur 2.2 mg/kg IM veya oksitetrasiklin
- İntramammary antibiyotik: Geniş spektrum (sefaperazon)
- Kalsiyum: Hipokalsemi kontrolü (Ca boroglukonat SC)
- Prognoz: Erken tedavi ile %70-80 sağkalım, geç tedavide %30-50
5. Kuru Dönem Tedavisi (Dry Cow Therapy)
Kuru dönem tedavisi, mevcut subklinik enfeksiyonları tedavi etmek ve kuru dönemde yeni enfeksiyonları önlemek için kuruya alma sırasında uygulanan intramammary antibiyotik + meme başı sealant kombinasyonudur (Bradley et al., 2015).
Tüm ineklere kuruya almada antibiyotik + sealant uygulanır.
- Endikasyon: Tank SHS >250,000, S. aureus/S. agalactiae prevalansı yüksek
- Antibiyotik: Uzun etkili intramammary (kloksasilin, sefalonium)
- Sealant: Bizmut subnitrat bazlı (Orbeseal®)
- Avantaj: Basit, tüm enfeksiyonları hedefler
- Dezavantaj: Gereksiz antibiyotik kullanımı
Yalnızca enfekte ineklere antibiyotik, tüm ineklere sealant uygulanır.
- Endikasyon: Tank SHS <250,000, düşük S. aureus prevalansı
- Kriter: Son 3 DHI'da SHS >200,000 veya klinik mastitis öyküsü → antibiyotik + sealant
- Düşük SHS inekler: Yalnızca sealant
- Avantaj: Antibiyotik kullanımı %40-60 ↓
- Dezavantaj: Dikkatli seçim gerekir
6. Mastitis Kontrol Programı: 10 Noktalı Plan
NMC (National Mastitis Council) 10 Noktalı Mastitis Kontrol Planı
- Hedef belirle: Tank SHS <200,000, klinik mastitis insidansı <%2/ay
- Temiz, kuru ve konforlu barınak: Altlık yönetimi, yataklık hijyeni
- Doğru sağım prosedürü: Ön sağım, meme başı temizleme, ünite takma, aşırı sağımdan kaçınma
- Sağım ekipmanı bakımı: Yıllık 2 kez servis, vakum düzeyi (42-44 kPa), pulsasyon kontrolü
- Sağım sonrası meme başı daldırma (teat dipping): %0.5-1% iyot veya %0.5 klorheksidin
- Klinik mastitis tedavisi: Kültür bazlı, kayıtlı, protokollü
- Kuru dönem tedavisi: Blanket veya selective + sealant
- Kronik enfekte inekleri sürüden çıkar: S. aureus kronik, 3+ klinik atak
- Biyogüvenlik: Satın alınan inekleri test et, karantina uygula
- İzleme ve kayıt: Aylık DHI, tank SHS, klinik vaka kayıtları
7. Sağım Hijyeni Protokolü
| Adım | Uygulama | Süre | Amaç |
|---|---|---|---|
| 1. Ön sağım (stripping) | Her lobdan 2-3 sıkım süt, strip cup'a | 10-15 sn/inek | Klinik mastitis tespiti, oksitosin refleksi |
| 2. Ön daldırma (pre-dip) | Meme başlarını dezenfektan ile daldır | 30 sn temas süresi | Çevresel patojenleri öldür |
| 3. Kurulama | Bireysel kağıt havlu ile meme başlarını kurula | 10-15 sn/inek | Dezenfektan ve kiri temizle |
| 4. Ünite takma | Ön sağımdan 60-90 sn sonra | — | Oksitosin pik zamanlaması |
| 5. Sağım izleme | Aşırı sağımdan kaçın, otomatik çıkarıcı kullan | 4-7 dk/inek | Meme başı hasarını önle |
| 6. Son daldırma (post-dip) | Sağım sonrası meme başlarını dezenfektana daldır | Hemen | Bulaşıcı patojenleri öldür, meme başı kondisyonu |
8. Sürü Düzeyinde İzleme
| Parametre | Hedef | Alarm Eşiği | Ölçüm |
|---|---|---|---|
| Tank SHS | <200,000 hücre/mL | >400,000 | Her sağımda veya haftalık |
| Klinik mastitis insidansı | <%2/ay (inek-ay bazında) | >%4/ay | Aylık kayıtlar |
| Yeni enfeksiyon oranı (kuru dönem) | <%15 | >%25 | Kuruya alma vs doğum SHS karşılaştırması |
| Kronik enfekte inek oranı (SHS >400,000, 3+ ay) | <%5 | >%10 | DHI kayıtları |
| Klinik mastitis kür oranı | >%75 | <%60 | Tedavi sonrası SHS takibi |
| Sürüden çıkarma (mastitis nedenli) | <%5/yıl | >%8/yıl | Yıllık kayıtlar |
9. Kaynaklar
- Bradley, A. J., et al. (2015). An investigation of the efficacy of a polyvalent mastitis vaccine using different vaccination regimens under field conditions in the United Kingdom. Journal of Dairy Science, 98(3), 1706-1720.
- Halasa, T., et al. (2007). Economic effects of bovine mastitis and mastitis management: A review. Veterinary Quarterly, 29(1), 18-31.
- Lago, A., et al. (2011). The selective treatment of clinical mastitis based on on-farm culture results: I. Effects on antibiotic use, milk withholding time, and short-term clinical and bacteriological outcomes. Journal of Dairy Science, 94(9), 4441-4456.
- NMC (National Mastitis Council). (2017). Current Concepts of Bovine Mastitis (5th ed.). Madison, WI: NMC.
- Schukken, Y. H., et al. (2003). Monitoring udder health and milk quality using somatic cell counts. Veterinary Research, 34(5), 579-596.
- Seegers, H., et al. (2003). Production effects related to mastitis and mastitis economics in dairy cattle herds. Veterinary Research, 34(5), 475-491.